અન્નકૂટ (ગોવર્ધન પૂજા) ૨૦૨૬ ક્યારે છે?
અન્નકૂટ, એટલે કે ગોવર્ધન પૂજા, મંગળવાર, ૧૦ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ છે. તે કારતક સુદ એકમે, દિવાળી પછી ઉજવાય છે અને પૂજા એકમના દિવસે સવારે કરવામાં આવે છે. એકમ તિથિ એક દિવસે બપોરે બેસીને બીજા દિવસે બપોરે પૂરી થઈ શકે છે, એટલે પૂજા તે દિવસે ગણાય જ્યારે તમારા શહેરમાં સૂર્યોદય વખતે એકમ હોય. તમારા શહેરનું સારું મુહૂર્ત જોવા માટે ચોઘડિયા જોઈ લેજો.
આ જ સવારે ગુજરાતી નવું વર્ષ પણ બેસે છે, એટલે અન્નકૂટ અને બેસતું વર્ષ એક જ દિવસે આવે છે. ઘણા પરિવારો પહેલાં મંદિરે અન્નકૂટનાં દર્શન કરે છે અને પછી સગાં-સંબંધીઓને સાલ મુબારક કહે છે.
શ્રીકૃષ્ણ અને ગોવર્ધન પર્વતની કથા
ભાગવત કથા મુજબ ગોકુળવાસીઓ દર વર્ષે વરસાદના દેવ ઇન્દ્રની મોટી પૂજા કરતા. બાળ કૃષ્ણે તેમને કહ્યું કે ગોવર્ધન પર્વતની પૂજા કરો, કેમ કે એ જ પર્વત ગાયોને ઘાસ અને ગામને પાણી તથા આશરો આપે છે. ગોકુળવાસીઓએ વાત માની લીધી.
આથી ઇન્દ્ર નારાજ થયા અને ગોકુળ પર મુશળધાર વરસાદ વરસાવ્યો. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વતને પોતાની ટચલી આંગળી પર ઊંચક્યો અને બધા ગોકુળવાસીઓ ગાયો સાથે તેની નીચે આવી ગયા. થોડા દિવસ પછી ઇન્દ્રનું અભિમાન ઊતર્યું અને વરસાદ અટક્યો. એ રક્ષણના આભાર રૂપે ઠાકોરજીને અન્નકૂટ ધરાવાય છે અને ગોવર્ધનની પૂજા થાય છે.
અન્નકૂટ એટલે શું?
અન્નકૂટ શબ્દ ‘અન્ન’ એટલે ભોજન અને ‘કૂટ’ એટલે ઢગલો પરથી બન્યો છે. આ દિવસે ઠાકોરજી સમક્ષ તાજી બનાવેલી શુદ્ધ શાકાહારી વાનગીઓનો પહાડ જેવો થાળ સજાવાય છે, જેમાં મીઠાઈ, ફરસાણ, જાતજાતનાં શાક, કઢી અને ભાત હોય છે, અને પછી તે પ્રસાદ તરીકે વહેંચાય છે. છપ્પન ભોગ, એટલે કૃષ્ણને 56 પ્રકારની વાનગીઓ ધરાવવાની પરંપરા, પણ તેની સાથે જોડાયેલી છે.
ઘણાં મંદિરોમાં આ દિવસે ભવ્ય અન્નકૂટ સજાય છે, જેમાં કૃષ્ણ મંદિરો, સ્વામિનારાયણ મંદિરો અને ઇસ્કોન કેન્દ્રોનો સમાવેશ થાય છે, અને આખો દિવસ દર્શન માટે ખુલ્લો રહે છે. દરેક મંદિર અને સંપ્રદાયની પરંપરા અને ભવ્યતા અલગ હોય છે, એટલે દર્શનનો સમય તમારા નજીકના મંદિરે પૂછી લેજો.
ઘરે ગોવર્ધન પૂજા કેવી રીતે કરવી?
પરિવાર અને પ્રદેશ પ્રમાણે રીત થોડી બદલાય છે. ઘરે સામાન્ય રીતે પૂજા આ પ્રમાણે થાય છે.
- વહેલી સવારે ઊઠીને સ્નાન કરો અને ઘરની સફાઈ કરો. ઉંબરે રંગોળી પૂરો અને દીવો પ્રગટાવો.
- આંગણામાં કે સ્વચ્છ બાજોઠ પર ગાયના છાણથી નાનો ગોવર્ધન પર્વત અથવા ગોવર્ધનનાથની આકૃતિ બનાવો. છાણ ન મળે તો ઘણાં લોકો માટી કે તસવીર રાખે છે.
- તેને ફૂલોથી શણગારો અને આસપાસ નાના દીવા મૂકો. કેટલાક પરિવારો ગાયો અને ગોવાળિયાની નાની આકૃતિઓ પણ બનાવે છે.
- કંકુ, ચોખા, ધૂપ, ફૂલ અને દીવાથી પૂજન કરો.
- બનાવેલી વાનગીઓ ભોગ તરીકે ધરાવો અને જેમને ત્યાં રિવાજ હોય તેઓ તુલસીપત્ર પણ મૂકે.
- ગોવર્ધનની પરિક્રમા કરો, કૃષ્ણનાં ભજન ગાઓ અને આરતી ઉતારો.
- શક્ય હોય તો ગાયોનું પૂજન કરીને તેમને ખવડાવો. પછી ભોગ પ્રસાદ તરીકે ઘરનાં અને પાડોશીઓમાં વહેંચો.
ભોગમાં શું ધરાવવું?
- લાડુ, શીરો, ખીર, શ્રીખંડ જેવી મીઠાઈઓ.
- પૂરી, કચોરી, મઠિયાં, ચોળાફળી જેવું ફરસાણ.
- મોસમનાં જાતજાતનાં શાક, ઘણી વાર ભેગાં બનાવેલાં, સાથે કઢી, દાળ અને ભાત.
- દહીં, માખણ અને માખણ-મિસરી જેવી દૂધની વાનગીઓ, જે કૃષ્ણને પ્રિય મનાય છે.
- ફળો અને તુલસીપત્ર. બધું ભોજન શુદ્ધ શાકાહારી હોય છે અને ઘણાં પરિવારો આ દિવસે ડુંગળી-લસણ વાપરતા નથી.
જુદા જુદા પ્રદેશોમાં આ દિવસ
એક જ દિવસ દેશમાં જુદા સ્વરૂપે ઉજવાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં તેને બલિપ્રતિપદા અથવા પાડવો કહે છે, જ્યારે રાજા બલિને યાદ કરાય છે અને ઘણા ઘરોમાં પતિ-પત્ની એકબીજાને ભેટ આપે છે. ગુજરાતમાં એ બેસતું વર્ષ, એટલે નવા વર્ષનો દિવસ છે. મથુરા, વૃંદાવન અને વ્રજમાં ગોવર્ધન પૂજા સૌથી ભવ્ય રીતે થાય છે અને ભક્તો ગોવર્ધન પરિક્રમા કરે છે. નામ અને રીત જુદાં છે, પણ તિથિ બધે કારતક સુદ એકમ જ છે.
દિવાળીના દિવસોમાં તેનો ક્રમ
અન્નકૂટ દિવાળી અને અમાસની રાત્રિના લક્ષ્મીપૂજન પછી આવે છે. ગુજરાતી વેપારી પરિવારોમાં એ જ રાત્રે શારદા પૂજન (ચોપડા પૂજન) પણ થાય છે. દુકાનો ઘણી વાર લાભ પાંચમના દિવસે ફરી ખૂલે છે અને ભાઈ-બહેનનો તહેવાર ભાઈબીજ અન્નકૂટ પછી આવે છે. દર વર્ષની તારીખ આ પેજ પર જોઈ શકો છો.
તે દિવસ માટે કેટલીક વ્યવહારુ વાતો
સવારની તૈયારી આગળથી કરી રાખજો, કેમ કે પૂજા એકમની વહેલી સવારે કરવાની માન્યતા છે. વાનગીઓ તાજી બનાવજો અને ભોગ ધરાવતા પહેલાં દરેકમાંથી થોડું અલગ કાઢી રાખજો. જો મંદિરે અન્નકૂટનાં દર્શન કરવા જવાના હો તો ભીડનો અંદાજ રાખજો અને દર્શનનો સમય પહેલેથી પૂછી લેજો. આ તહેવાર બાળકોને સૌથી વધુ ગમે છે, એટલે તેમને સરળ શબ્દોમાં કૃષ્ણ અને ગોવર્ધનની વાર્તા કહેજો અને નાના પર્વતને ફૂલોથી શણગારવામાં તેમની મદદ લેજો.
આ કથામાંથી ઘણા લોકો એવી શીખ લે છે કે જે પર્વતો, નદીઓ, ગાયો અને ખેતરો આપણું પેટ ભરે છે તેમની સંભાળ રાખવી, અને ધન કે સત્તાનું અભિમાન તેમને ભુલાવી ન દે.
અન્નકૂટનું મહત્ત્વ
અન્નકૂટનો મૂળ ભાવ કૃતજ્ઞતા અને વહેંચણીનો છે. આ દિવસ પ્રકૃતિ, ગાય અને ધરતીનો આભાર માનવાનો છે, જેમાં પહેલો ભોગ ઠાકોરજીને ધરાવાય છે અને પ્રસાદ સૌને વહેંચાય છે. એટલે એ સામૂહિક સેવાનો પણ દિવસ છે. મંદિરે જાઓ કે ઘરે નાનો ગોવર્ધન બનાવો, શ્રદ્ધાથી ભોગ ધરાવજો અને દિવસનું સારું મુહૂર્ત જાણવા તમારા શહેરના ચોઘડિયા જોઈ લેજો.
ધનતેરસથી લાભ પાંચમ સુધીના દિવાળીના તહેવાર
- ધનતેરસ: આસો વદ તેરસ, સોનું-ચાંદી ખરીદી અને લક્ષ્મી-કુબેર પૂજા
- કાળી ચૌદશ: આસો વદ ચૌદસ, કાળી પૂજા અને અભ્યંગ સ્નાન
- દિવાળી: આસો વદ અમાસ, લક્ષ્મી પૂજન
- ચોપડા પૂજન (શારદા પૂજન): દિવાળીની રાત્રે નવા ચોપડાનું પૂજન
- બેસતું વર્ષ: કારતક સુદ એકમ
- અન્નકૂટ (ગોવર્ધન પૂજા): બેસતા વર્ષના દિવસે
- ભાઈ બીજ: કારતક સુદ બીજ, ભાઈને તિલક
- લાભ પાંચમ: કારતક સુદ પાંચમ, દુકાનનું મુહૂર્ત
