ચોપડા પૂજન (શારદા પૂજન) ૨૦૨૬: તારીખ એક નજરે
ચોપડા પૂજન, જેને શારદા પૂજન પણ કહેવાય છે અને ઉત્તર ભારતમાં બહી-ખાતા પૂજન કહે છે, દિવાળીના દિવસે એટલે આસો વદ અમાસે કરવામાં આવે છે. ૨૦૨૬ માં તે રવિવાર, ૮ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ છે. આ દિવસે વેપારીઓ અને ઘરના લોકો નવા ચોપડાનું પૂજન માતા સરસ્વતી (શારદા), માતા લક્ષ્મી, ગણપતિ દાદા અને કુબેર સાથે કરે છે અને નવા હિસાબી વર્ષની શરૂઆત કરે છે. સાંજના લક્ષ્મી પૂજનના મુહૂર્ત માટે અમારું દિવાળી પેજ જુઓ.
ચોપડા પૂજન એટલે શું?
ચોપડો એટલે હિસાબ લખવાની પરંપરાગત ચોપડી કે ખાતાવહી. “શારદા” એ માતા સરસ્વતીનું જ એક નામ છે, જે વિદ્યા, વાણી અને કળાની દેવી ગણાય છે. ચોપડા પૂજનમાં નવા ચોપડામાં પહેલી એન્ટ્રી લખતાં પહેલાં તેનું પૂજન થાય છે, જેથી આખા વર્ષના હિસાબની શરૂઆત શ્રદ્ધા અને પ્રામાણિકતા સાથે થાય.
ઘણા પરિવારો આમાં બે વાત સાથે જુએ છે. એક બાજુ ચોપડા, ગલ્લો અને કામના સાધનોનું પૂજન, અને બીજી બાજુ સરસ્વતી પૂજન, જેમાં પુસ્તક, કલમ અને વાદ્યો મૂકવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં બંને સાથે થાય છે, એટલે ચોપડા પૂજનને શારદા પૂજન પણ કહી દેવામાં આવે છે.
દિવાળીએ ચોપડા પૂજન ક્યારે કરવું?
સામાન્ય રીતે બે રીત જોવા મળે છે. મોટા ભાગના વેપારીઓ સાંજે સૂર્યાસ્ત પછી લક્ષ્મી પૂજનના મુહૂર્તમાં ગણપતિ, લક્ષ્મીજી અને ચોપડાનું પૂજન એક સાથે કરી લે છે. કેટલાક લોકો દિવસના કોઈ શુભ ચોઘડિયામાં, જેમ કે લાભ, અમૃત કે શુભ, ચોપડા પૂજન કરી લે છે અને લક્ષ્મી પૂજન સાંજે અલગથી કરે છે.
ચોક્કસ સમય તમારા શહેરના સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત પર આધાર રાખે છે, એટલે બીજા શહેરનો સમય જોઈને પૂજન ન કરવું. તમારા શહેરના આખા દિવસના ચોઘડિયા અમારા ચોઘડિયા પેજ પર મળી જશે. તમારા પરિવાર કે ગોર મહારાજની કોઈ ખાસ પરંપરા હોય તો તેને જ અનુસરવી.
પૂજન સામગ્રીની યાદી
- નવા ચોપડા અથવા નવી ખાતાવહી અને કલમ (કે પેન)
- બાજોઠ અને તેના પર પાથરવા માટે લાલ કે પીળું કપડું
- ગણેશજી, લક્ષ્મીજી અને સરસ્વતીજીની મૂર્તિ કે તસવીર, અને જ્યાં કુબેર પૂજન થાય છે ત્યાં કુબેરની છબી
- કંકુ, હળદર, અક્ષત (ચોખા) અને ચંદન
- તાજાં ફૂલ, હાર અને ગણપતિ માટે દૂર્વા
- ઘીનો દીવો, ધૂપ-અગરબત્તી અને કપૂર
- મીઠાઈ, ફળ, શ્રીફળ, નાગરવેલનું પાન અને સોપારી
- સિક્કા, નોટ અને ગલ્લો કે તિજોરી
- પાણી ભરેલો કળશ, તેના પર આંબાનાં પાન અને શ્રીફળ
ચોપડા પૂજનની વિધિ
દરેક પરિવાર અને સમાજની પોતાની રીત હોય છે. નીચે સામાન્ય ક્રમ આપ્યો છે, તેને કોઈ પાકો નિયમ ન ગણવો.
- દુકાન કે ઘરની સફાઈ કરો, બારણે તોરણ બાંધો અને રંગોળી પૂરો. સ્નાન કરીને સ્વચ્છ, બની શકે તો નવાં, કપડાં પહેરો.
- બાજોઠ પર કપડું પાથરી ગણેશજી, લક્ષ્મીજી અને સરસ્વતીજીની મૂર્તિ કે તસવીર મૂકો અને બાજુમાં કળશ સ્થાપો.
- નવા ચોપડાને દેવતાઓની સામે મૂકો અને તેના પૂંઠા પર કંકુ-હળદરનો ચાંદલો કરો.
- ઘીનો દીવો અને ધૂપ પ્રગટાવો, પછી હાથમાં જળ-ચોખા લઈને નવા હિસાબની શરૂઆતનો સંકલ્પ કરો.
- સૌથી પહેલાં ગણપતિ દાદાનું પૂજન કરો, ફૂલ, દૂર્વા અને મીઠાઈ ચડાવો, કારણ કે દરેક શુભ કામ તેમનાથી શરૂ થાય છે.
- પછી લક્ષ્મીજી અને સરસ્વતીજીને કંકુ, ચોખા અને ફૂલ ચડાવો. ઘણા પરિવારો આ વખતે લક્ષ્મી કે સરસ્વતીનો મંત્ર અથવા સ્તોત્ર બોલે છે.
- કુબેરનું સ્મરણ કરો અને ગલ્લા, સિક્કા તથા કલમ પર કંકુ-ચોખા લગાવો.
- નવા ચોપડામાં પહેલી એન્ટ્રી લખો (આગળના ભાગમાં જુઓ).
- આરતી ઉતારો, પ્રસાદ ધરાવો અને પરિવાર, કર્મચારીઓ તથા પડોશીઓમાં મીઠાઈ વહેંચો.
નવા ચોપડામાં શું લખવું?
પહેલા પાના પર કલમને કંકુ કે લાલ શાહીમાં બોળીને સામાન્ય રીતે સાથિયો દોરવામાં આવે છે. તેની નીચે ઘણા લોકો શ્રી ગણેશાય નમઃ લખે છે, પછી શુભ-લાભ (સાચા માર્ગે શુભ અને લાભ) અને ઋદ્ધિ-સિદ્ધિ, જે ગણપતિની બે શક્તિઓ ગણાય છે અને સમૃદ્ધિ તથા પૂર્ણતાનું પ્રતીક છે. કેટલાક લોકો લક્ષ્મી કે સરસ્વતીનું નામ અને વિક્રમ સંવતનું વર્ષ પણ લખે છે.
ઘણા પરિવારો પછી પહેલી નાની એન્ટ્રી પણ પાડે છે, ઘણી વાર પ્રતીક તરીકે નાની રકમ. આ શુભારંભની રીત છે, કમાણી કે નફાની કોઈ ખાતરી નથી. અસલી હિસાબ રોજની જેમ જ આગળ ચાલે છે.
સરસ્વતી, લક્ષ્મી, ગણપતિ અને કુબેર એકસાથે કેમ?
આ પૂજનમાં દરેક દેવની પોતાની ભૂમિકા છે, જે વેપારીઓ સારી રીતે સમજે છે. લક્ષ્મીજીનું પૂજન સમૃદ્ધિ માટે થાય છે. સરસ્વતી (શારદા) જ્ઞાન અને સાચા નિર્ણયનું પ્રતીક છે, કારણ કે સમજ વગરનું ધન ટકતું નથી એવી માન્યતા છે. ગણપતિ દાદા વિઘ્ન દૂર કરે છે અને દરેક નવા કામ પહેલાં પૂજાય છે. કુબેર દેવોના ભંડારી ગણાય છે અને ધનની સાચવણી માટે યાદ કરાય છે.
શારદા પૂજનનો ખરો સંદેશ એ જ છે કે ધન અને વિદ્યા બંનેની સાથે પૂજા થાય. એટલે જ આ દિવસે વિદ્યાર્થીઓ પણ સરસ્વતી પૂજન કરે છે અને પૂજામાં ચોપડાની સાથે પુસ્તકો મૂકવામાં આવે છે.
ગુજરાતની પરંપરા: બેસતું વર્ષ અને લાભ પાંચમ સુધી
ગુજરાતમાં ચોપડા પૂજન નવા વર્ષ સાથે ઊંડાણથી જોડાયેલું છે. દિવાળીની રાત્રે વિક્રમ સંવતનું જૂનું વર્ષ પૂરું થાય છે અને બીજા દિવસે બેસતું વર્ષ ઊજવાય છે. લોકો મંદિરે દર્શન કરે છે અને સગાં-સંબંધીઓ તથા પડોશીઓને “સાલ મુબારક” પાઠવે છે. વધુ માટે અમારું નવા વર્ષનું પેજ જુઓ.
થોડા દિવસ પછી કારતક સુદ પાંચમે આવે છે લાભ પાંચમ, જેને સૌભાગ્ય પાંચમ પણ કહે છે. ઘણા ગુજરાતી દુકાનદારો આ દિવસે દુકાન ફરી ખોલીને નવા ચોપડા સાથે ધંધાની શરૂઆત કરે છે. એટલે દિવાળીએ ચોપડા પૂજન, બેસતા વર્ષે નવા વર્ષની શુભેચ્છા અને લાભ પાંચમે કામકાજની શરૂઆત, આ ક્રમ ઘણા વેપારીઓ નિભાવે છે.
અંતમાં
તમારો ધંધો મોટો હોય, નાની દુકાન હોય કે ફક્ત ઘરનો હિસાબ, શારદા પૂજન વર્ષની શરૂઆત કૃતજ્ઞતા, પ્રામાણિકતા અને શાંત મનથી કરવાનો સરળ રસ્તો છે. દિવાળીની તારીખ અને સાંજનું મુહૂર્ત દિવાળી પેજ પર જુઓ, તમારા માટે યોગ્ય સમય ચોઘડિયા પેજ પરથી પસંદ કરો અને તમારા પરિવારની પરંપરા મુજબ પૂજન કરો. શુભ દિવાળી.
ધનતેરસથી લાભ પાંચમ સુધીના દિવાળીના તહેવાર
- ધનતેરસ: આસો વદ તેરસ, સોનું-ચાંદી ખરીદી અને લક્ષ્મી-કુબેર પૂજા
- કાળી ચૌદશ: આસો વદ ચૌદસ, કાળી પૂજા અને અભ્યંગ સ્નાન
- દિવાળી: આસો વદ અમાસ, લક્ષ્મી પૂજન
- ચોપડા પૂજન (શારદા પૂજન): દિવાળીની રાત્રે નવા ચોપડાનું પૂજન
- બેસતું વર્ષ: કારતક સુદ એકમ
- અન્નકૂટ (ગોવર્ધન પૂજા): બેસતા વર્ષના દિવસે
- ભાઈ બીજ: કારતક સુદ બીજ, ભાઈને તિલક
- લાભ પાંચમ: કારતક સુદ પાંચમ, દુકાનનું મુહૂર્ત
