દિવાળી ૨૦૨૬ તારીખ અને લક્ષ્મી પૂજા મુહૂર્ત

લક્ષ્મી પૂજનનું મુહૂર્ત કેમ મહત્વનું છે?

મોટા ભાગના પૃષ્ઠો દિવાળીના મુહૂર્તની ગણતરી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે તે સમજાવ્યા વિના સૂચિબદ્ધ કરે છે. પંચાંગ ખરેખર આપણને શું કહે છે તે અહીં છે.

દિવાળી પર લક્ષ્મી પૂજા મુહૂર્ત બે જ્યોતિષીય બારીઓના ઓવરલેપ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે પ્રદોષ કાલ અને અમાવસ્યા તિથિ. પ્રદોષ કાલ એ સંધિકાળ છે જે સૂર્યાસ્ત પછી લગભગ 45 મિનિટ પછી શરૂ થાય છે, વૈદિક પરંપરામાં લક્ષ્મીને આહ્વાન કરવા માટે આ સમય ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે. અમાવસ્યા એ અમાવસ્યાની રાત છે, મહિનાની સૌથી અંધારી રાત, જ્યારે પ્રકાશની પ્રતીકાત્મક જરૂરિયાત સૌથી વધુ હોય છે અને દીવો પ્રગટાવવાની વિધિ તેનો સંપૂર્ણ અર્થ ધરાવે છે.

શાસ્ત્રીય દ્રિક ગણિત પંચાંગ પદ્ધતિ અનુસાર, જ્યારે પ્રદોષ કાલ અમાવસ્યા તિથિ સાથે ઓવરલેપ થાય છે ત્યારે કરવામાં આવતી પૂજા સૌથી વધુ ઔપચારિક મહત્વ આપે છે. દિવાળી ૨૦૨૬ માટે, પ્રદોષ કાળ સાંજે ૬:૦૧ થી રાત્રે ૮:૪૦ થી ચાલે છે. લક્ષ્મી પૂજા મુહૂર્ત સાંજે ૬:૨૯ થી રાત્રે ૮:૨૯ આ બારીનો મુખ્ય ભાગ છે. પ્રદોષ કાળના પ્રથમ 28 મિનિટ પછી શરૂ થાય છે અને બારી બંધ થાય તે પહેલાં સમાપ્ત થાય છે.

દિવાળી શા માટે ઉજવવામાં આવે છે?

દિવાળી ભગવાન રામના ચૌદ વર્ષના વનવાસ (વનવાસ) પછી અયોધ્યા પાછા ફરવાની યાદમાં ઉજવવામાં આવે છે - જેમ કે વાલ્મીકિના રામાયણ, યુદ્ધકાંડમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે. (વાલ્મીકિ રામાયણ, યુદ્ધકાંડ) તેમના પાછા ફરવાની રાત કાર્તિક અમાવસ્યા હતી: મહિનાની સૌથી કાળી રાત. અયોધ્યાના નાગરિકોએ આખા શહેરમાં તેલના દીવાઓની હરોળ પ્રગટાવી હતી જેથી રામ પોતાના ઘરનો રસ્તો શોધી શકે. દર વર્ષે દિવાળી 'અમાવસ્યાના અંધારા સામે સામૂહિક પ્રકાશ' દ્વારા આ કાર્ય ફરીથી બનાવવામાં આવે છે.

રામાયણ કથાની સાથે, દિવાળી એ ભારતના મોટાભાગના ભાગોમાં લક્ષ્મી પૂજાનો મુખ્ય પ્રસંગ છે. દેવી લક્ષ્મી કાર્તિક અમાવાસ્યાની રાત્રે ઘરોની મુલાકાત લે છે - સ્વચ્છ, સારી રીતે પ્રકાશિત ઘરોમાં પ્રવેશ કરે છે અને આગામી વર્ષ માટે તેમના રહેવાસીઓને આશીર્વાદ આપે છે. વેપારી સમુદાય માટે, દિવાળી એક નાણાકીય વર્ષના અંત અને બીજા વર્ષના પ્રારંભને પણ દર્શાવે છે, જેનું મૂળ કાર્તિક મહિનામાં આવતી કાપણી પછીની ગણતરીની ઋતુમાં રહે છે.

ભાગવત પુરાણ, દસમા શ્લોકમાંથી ત્રીજી કથા, દિવાળીને ભગવાન વિષ્ણુ દ્વારા દેવી લક્ષ્મીને રાક્ષસ બાલીથી બચાવવા સાથે સાંકળે છે. ત્રણેય કથાઓ એક જ આવશ્યક પ્રતીક પર એકરૂપ થાય છે: પ્રકાશનું પુનરાગમન, સમૃદ્ધિનું આગમન અને જે જુલમ કરે છે તેનો પરાજય.

દિવાળીનું મહત્વ

દિવાળી એક સાથે ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક મહત્વ ધરાવે છે - અને દરેકનું વજન પ્રદેશ અને સમુદાય પ્રમાણે બદલાય છે.

આધ્યાત્મિક રીતે, દિવાળી જ્યોતિ (દૈવી પ્રકાશ) ની વૈદિક વિભાવનાને મૂર્તિમંત કરે છે. શાસ્ત્રીય વૈદિક સમજણમાં, દીવો પ્રગટાવવો એ સુશોભન નથી પરંતુ દાર્શનિક છે: દરેક જ્યોત પરમાત્મા (અજ્ઞાન) ને ઓગાળી દેતી દૈવી ચેતનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ જ કારણ છે કે આ તહેવારને દીપાવલી (દીપા દીવો, દીવો) કહેવામાં આવે છે, ફક્ત ""એક દીવાની રાત્રિ"" નહીં. એક જ જ્યોતને બુઝાવી શકાય છે; દીવાઓની એક પંક્તિ સામૂહિક અને સ્થિતિસ્થાપક છે.

સામાજિક રીતે, દિવાળી ધાર્મિક સમુદાયોમાં ઉજવવામાં આવે છે. જૈન સમુદાયો તેને મહાવીરના નિર્વાણ દિવસ (527 બીસીઇ) તરીકે ઉજવે છે. શીખ સમુદાયો તેને બંધી છોર દિવસ તરીકે ઉજવે છે. ૧૬૧૯માં ગુરુ હરગોવિંદ સિંહજીને ગ્વાલિયર કિલ્લામાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા તે દિવસ, અમૃતસરના સુવર્ણ મંદિરમાં પંજાબી કેલેન્ડરમાં સૌથી મોટા રોશનીઓમાંના એક સાથે ઉજવવામાં આવ્યો હતો.

દિવાળી કેવી રીતે ઉજવવામાં આવે છે

દીવા પ્રગટાવવા

દિવાળીનું મુખ્ય કાર્ય સાંજથી ઘર, આંગણા, છત અને પ્રવેશદ્વાર પર માટીના તેલના દીવા પ્રગટાવવાનું છે. પરંપરાગત દીવાઓમાં સરસવનું તેલ અથવા શુદ્ધ ઘી બાળવામાં આવે છે, જોકે તલના તેલનો પણ ઉપયોગ થાય છે. આ સ્થાન એક ઇરાદાપૂર્વકના તર્કને અનુસરે છે: પ્રવેશદ્વાર પહેલા પ્રગટાવવામાં આવે છે (લક્ષ્મી જ્યારે પ્રવેશ કરે છે ત્યારે તે જે માર્ગ પાર કરે છે), ત્યારબાદ બારીની સીલ, સીડી, આંગણામાં તુલસીનો છોડ અને પૂજા ખંડ. જે ઘરો નરક ચતુર્દશી અલગથી ઉજવે છે, ત્યાં પૂર્વજો માટે દક્ષિણ તરફ ૧૩ દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે ‐ લક્ષ્મી પૂજાના દીવાઓથી એક અલગ વિધિ.

આધુનિક ઉજવણીમાં ઇલેક્ટ્રિક પરી લાઇટ્સ માટીના દીવાઓનો સાથી બની ગઈ છે, રિપ્લેસમેન્ટને બદલે. હાથથી પ્રગટાવવામાં આવતી માટીની દીવા ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે; ઇલેક્ટ્રિક શણગારને સુશોભન માનવામાં આવે છે.

લક્ષ્મી અને ગણેશ પૂજા

લક્ષ્મી પૂજા એ તહેવારનું આધ્યાત્મિક કેન્દ્રબિંદુ છે અને તે મુહૂર્તમાં જ કરવી જોઈએ: સાંજે ૬:૨૯ થી રાત્રે ૮:૨૯ રવિવાર, ૮ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ. સંપૂર્ણ પૂજા ષોડશોપચાર ફોર્મેટને અનુસરે છે. સોળ ધાર્મિક પ્રસાદ, જેમાં વાહનહન (આહ્વાન), પુષ્પ (ફૂલો), ધૂપ (ધૂપ), દીપા (દીવો), નૈવેદ્ય (અન્નદાન), અને દક્ષિણા (નાણાંનો પ્રસાદ)નો સમાવેશ થાય છે. દરેક પૂજામાં લક્ષ્મી પહેલાં ભગવાન ગણેશની પૂજા કરવામાં આવે છે - અવરોધો દૂર કરનાર તરીકે, તેમને હંમેશા પહેલા આહ્વાન કરવામાં આવે છે. સ્વચ્છ લાલ કપડા પર બંને દેવતાઓની નવી મૂર્તિ અથવા છબી મૂકીને, વેદી બનાવવામાં આવે છે.

રંગોળી અને ઘરની સજાવટ

રંગોળી — ઘરના પ્રવેશદ્વાર પર દોરવામાં આવેલી ભૌમિતિક અથવા ફૂલોની ડિઝાઇન, સૌંદર્યલક્ષી અને ધાર્મિક બંને કાર્ય કરે છે. પરંપરાગત દિવાળી રંગોળીમાં કમળ (લક્ષ્મીનું મુખ્ય પ્રતીક), અંદર તરફ જતા નાના પગના નિશાન (લક્ષ્મીના પ્રવેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે), અને સ્વસ્તિક (શુભતાનું પ્રાચીન વૈદિક પ્રતીક)નો સમાવેશ થાય છે. પ્રદેશ પ્રમાણે સામગ્રી અલગ અલગ હોય છે: ઉત્તર ભારતમાં રંગીન પાવડર; મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં ફૂલોની પાંખડીઓ; તમિલનાડુ અને કર્ણાટકમાં સફેદ ચોખાનો લોટ (કોલમ). મુહૂર્ત શરૂ થાય તે પહેલાં રંગોળી આદર્શ રીતે પૂર્ણ થાય છે, તેથી લક્ષ્મીના આગમન સમયે પ્રવેશદ્વાર તૈયાર કરવામાં આવે છે.

મીઠાઈઓ અને ભેટોનું વિનિમય

પરિવાર, પડોશીઓ અને સાથીદારો સાથે મીઠાઈ અને સૂકા ફળોનું વિનિમય દિવાળી-નિરીક્ષકોમાં સાર્વત્રિક છે. પરંપરાગત મીઠાઈઓ પ્રદેશ-વિશિષ્ટ છે: ઉત્તર ભારતમાં કાજુ કટલી અને ગુલાબ જામુન; મહારાષ્ટ્રમાં ચકલી, ચિવડા અને શંકરપાલી; કર્ણાટકમાં ઓબ્બટ્ટુ; તમિલનાડુમાં અધિરસમ. મીઠાઈઓનું આદાનપ્રદાન પૂજાના પ્રસાદના વિસ્તરણ તરીકે સમજવામાં આવે છે, જે લક્ષ્મી તરફથી મળેલા આશીર્વાદને સમુદાયમાં વહેંચે છે. આધુનિક પરંપરામાં ભેટ આપવાનો વિસ્તાર થયો છે જેમાં સૂકા ફળો, ચાંદીના વાસણો અને વ્યાપારી સંદર્ભમાં, કોર્પોરેટ ભેટોનો સમાવેશ થાય છે.

સામુદાયિક પ્રાર્થના અને ઉજવણીઓ

ભારતભરના મંદિરો દિવાળીના પાંચ દિવસના સમયગાળા દરમિયાન વિસ્તૃત પૂજા સમયપત્રકનું પાલન કરે છે. ઘણા લોકો દિવાળીની રાત્રે આખી રાત ભજન અને કીર્તન કરે છે, દર્શન માટે પ્રદોષ કાળ દરમિયાન તેમના દરવાજા ખુલ્લા રાખે છે અને મોટા પાયે પ્રસાદનું વિતરણ કરે છે. હાઉસિંગ સોસાયટીઓ અને સ્થાનિક સમુદાયો ઘણીવાર દિવાળીની આસપાસના દિવસોમાં સામૂહિક રંગોળી સ્પર્ધાઓ, દીવા પ્રગટાવવાના સમારોહ અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે.

દિવાળી ઉત્સવના પાંચ દિવસ

દિવાળી એ પાંચ દિવસનો તહેવાર છે. દરેક દિવસનું પોતાનું નામ, પૌરાણિક કથા અને ધાર્મિક વિધિઓ હોય છે. કાર્તિક કૃષ્ણ પક્ષ અને કાર્તિક શુક્લમાં એક સતત ચાપ બનાવે છે.

દિવસ 1 — ધનતેરસ

ધનતેરસ (ધન= સંપત્તિ, તેરમી તિથિ) કાર્તિક કૃષ્ણ ત્રયોદશી પર આવે છે. હિન્દુ કેલેન્ડરમાં સોનું, ચાંદી, વાસણો અને ધાતુની વસ્તુઓ ખરીદવા માટે આ સૌથી શુભ દિવસ છે - માન્યતા એવી છે કે ધનતેરસ પર મેળવેલી ધાતુ લક્ષ્મીના આશીર્વાદથી આખા વર્ષ દરમિયાન ગુણાકાર થાય છે.

ધનતેરસ એ ધનવંતરી જયંતિ— પણ છે જે સમુદ્ર મંથન દરમિયાન અમૃતના વાસણ સાથે બ્રહ્માંડના સમુદ્રમાંથી બહાર આવ્યા હતા. હોસ્પિટલો, ફાર્મસીઓ અને આયુર્વેદના સાધકો આને ખાસ પ્રાર્થનાઓ સાથે ઉજવે છે. એક વિશિષ્ટ ધાર્મિક વિધિમાં દક્ષિણ તરફ મુખ કરીને યમરાજની દિશા તરફ દીવો પ્રગટાવવાનો સમાવેશ થાય છે - ઘરના લાંબા આયુષ્ય માટે રક્ષણાત્મક પ્રાર્થના તરીકે.

દિવસ 2 — કાળી ચૌદશ / નરક ચતુર્દશી

ઉત્તર ભારતમાં છોટી દિવાળી તરીકે અને પશ્ચિમ અને દક્ષિણમાં નરક ચતુર્દશી અથવા કાળી ચૌદશ તરીકે ઓળખાય છે, આ દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા નરકાસુર રાક્ષસ પર વિજય મેળવ્યો હતો. સૌથી વ્યાપક ધાર્મિક વિધિ અભ્યંગ સ્નાન છે; સૂર્યોદય પહેલાં તલના તેલથી સ્નાન કરવામાં આવે છે, જે શુદ્ધિકરણ નરકાસુરની હારનું પ્રતીક છે. મહારાષ્ટ્રમાં, આ સવારે અભ્યંગ સ્નાન એ કોઈપણ અન્ય પ્રવૃત્તિ પહેલાં ફરજિયાત કૌટુંબિક પરંપરા છે.

બંગાળમાં, આ રાત્રિ બંગાળી હિન્દુ પ્રથામાં દિવાળી જેટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે, જેમાં ઘરે અને પંડાલોમાં વિસ્તૃત વિધિઓ સાથે દેવી કાલીની મધ્યરાત્રિની પૂજાનો સમાવેશ થાય છે.

દિવસ 3 — દિવાળી અને લક્ષ્મી પૂજન

મુખ્ય દિવાળી રાત્રિ. લક્ષ્મી પૂજા મુહૂર્ત સાંજે ૬:૨૯ થી રાત્રે ૮:૨૯ દરમિયાન કરવામાં આવે છે, ઘરોને દીવા અને રોશનીથી પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે, મીઠાઈઓનું આદાન-પ્રદાન કરવામાં આવે છે, અને નવા હિન્દુ નાણાકીય વર્ષની શરૂઆત વેપારી સમુદાયો માટે ચોપડા પૂજાથી થાય છે.

દિવાળી રાત્રિનો ધાર્મિક તર્ક એક સાથે થવા પર કેન્દ્રિત છે: દરેક ઘર એક જ સમયે પ્રગટાવવામાં આવે છે, દરેક પરિવાર એક જ પ્રદોષ કાળની બારીમાં લક્ષ્મીનું આહ્વાન કરે છે, જે એક સામૂહિક સ્વાગત બનાવે છે જે ફક્ત વ્યક્તિગત રીતે જ પુનરાવર્તિત કરી શકતું નથી.

પૂજાની તૈયારી માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શન, મુહૂર્ત ગણતરીની વિગતો અને ષોડશોપચાર પૂજા ક્રમ માટે, ઉપરના વિભાગો જુઓ.

દિવસ 4 — ગોવર્ધન પૂજા

ગોવર્ધન પૂજા કાર્તિક શુક્લ પ્રતિપદાના રોજ મનાવવામાં આવે છે. ભાગવત પુરાણ, દસમા શ્લોકમાં વર્ણવ્યા મુજબ, ભગવાન કૃષ્ણએ ગોકુળના લોકોને ઇન્દ્રના પૂરથી આશ્રય આપવા માટે સાત દિવસ માટે ગોવર્ધન પર્વત ઉપાડ્યો હતો તેની યાદમાં આ પ્રસંગ ઉજવવામાં આવે છે. આ પ્રસંગ એક ધાર્મિક વળાંક દર્શાવે છે: કૃષ્ણે ઇન્દ્રથી ગોવર્ધન તરફ ભક્તિને દિશામાન કરી, સ્થાપિત કર્યું કે પરમાત્મા પ્રકૃતિમાં જ હાજર છે.

પરંપરાગત પાલનમાં, ભક્તો ગાયના છાણ અથવા ઢગલાબંધ ખોરાકમાંથી પ્રતીકાત્મક ગોવર્ધન પર્વત બનાવે છે અને પરિક્રમા (પરિક્રમા) કરે છે. ગુજરાતમાં, આ દિવસ બેસ્તુ વારસ ગુજરાતી નવું વર્ષ ગુજરાતી કેલેન્ડરના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દિવસોમાંનો એક છે, જે વિસ્તૃત પ્રાર્થનાઓ અને નવા હિસાબ પુસ્તકો સાથે ઉજવવામાં આવે છે.

દિવસ 5 — ભાઈ બીજ

ભાઈ બીજ (ભાઈ, ભાઈ, બીજા દિવસે) કાર્તિક શુક્લ દ્વિતીયા પર આવે છે અને પાંચ દિવસનો તહેવાર પૂર્ણ થાય છે. બહેનો તેમના ભાઈઓના કપાળ પર તિલક વિધિ કરે છે અને તેમના લાંબા આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે; ભાઈઓ ભેટો આપે છે. આ વિધિ રક્ષાબંધનની સમાન હોય છે પરંતુ દિવાળી પછીના સમયગાળામાં થાય છે. પૌરાણિક ઉત્પત્તિ આ દિવસે યમરાજ પોતાની બહેન યામીની મુલાકાત લે છે - બ્રહ્માંડની રચના પછી પ્રથમ ભાઈ-બહેનનું પુનઃમિલન. બંગાળમાં નેપાળમાં ભાઈ ફોટો, ભાઈ ટીકા ની સમકક્ષ છે.

ભારતભરમાં દિવાળી — પ્રાદેશિક ભિન્નતા

મોટાભાગના દિવાળી પૃષ્ઠો પર તમે જે વાંચી શકો છો તેનાથી વિપરીત, આ તહેવાર સમગ્ર ભારતમાં એકસરખો ઉજવવામાં આવતો નથી. પ્રાદેશિક પરંપરા, ધર્મશાસ્ત્ર અને કેલેન્ડર સિસ્ટમ અર્થપૂર્ણ રીતે અલગ ઉજવણીઓ ઉત્પન્ન કરે છે:

બંગાળ:દિવાળી રાત્રિ મુખ્યત્વે કાલી પૂજા છે. ઘરો અને સમુદાયના પંડાલોમાં વિસ્તૃત કાલી મૂર્તિઓનું આયોજન કરવામાં આવે છે; મધ્યરાત્રિ ધાર્મિક વિધિઓ કેન્દ્રિય હોય છે. ઉત્તર ભારત કરતાં લક્ષ્મી પૂજા ઓછી મહત્વ ધરાવે છે.

ગુજરાત:દિવાળી વિક્રમ સંવત કેલેન્ડર વર્ષ પૂર્ણ કરે છે. બેસ્તુ વરસ દિવસ ગુજરાતી નવું વર્ષ છે, જે વ્યાપારી સમુદાયમાં ખાસ તીવ્રતા સાથે ઉજવવામાં આવે છે.

તમિલનાડુ અને કર્ણાટક:નરક ચતુર્દશી (છોટી દિવાળી) એ મુખ્ય ઉજવણી છે ‐ સૂર્યોદય પહેલાં વહેલી સવારે તેલ સ્નાન એ મુખ્ય વિધિ છે. રામાયણ કથા અહીં કૃષ્ણ-નરકાસુર વાર્તા કરતાં ગૌણ છે.

મહારાષ્ટ્ર:નરક ચતુર્દશી અભ્યંગ સ્નાન અને મુખ્ય લક્ષ્મી પૂજા બંને સમાન મહત્વ સાથે મનાવવામાં આવે છે. પડોશીઓ સાથે ઉત્સવની સ્વાદિષ્ટ અને મીઠા નાસ્તાની ટ્રેની તૈયારી અને આદાનપ્રદાન એ મહારાષ્ટ્રીયન પરંપરાને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

પંજાબ અને શીખ સમુદાયો: દિવાળી બંદી છોર દિવસ સાથે એકરુપ છે, જે ગુરુ હરગોવિંદ સિંહજીના 1619 માં ગ્વાલિયર કિલ્લાથી મુક્તિની ઉજવણી કરે છે. આ રાત્રે અમૃતસરમાં સુવર્ણ મંદિર પ્રકાશિત થાય છે.