કેવડા ત્રીજ (હરતાલિકા તીજ) ૨૦૨૬ તારીખ અને તૃતીયા તિથિ

કેવડા ત્રિજ / હર્તાલિકા તીજ ૨૦૨૬: તિથિ, પૂજા વિધિ, વ્રત કથા અને મહત્વ

૨૦૨૬ માં કેવડા ત્રિજ જેને હર્તાલિકા તીજ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે સોમવાર, ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ આવે છે, જે ભાદ્રપદ મહિનામાં શુક્લ પક્ષ તૃતીયાના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. આ ભારતભરની સ્ત્રીઓ દ્વારા રાખવામાં આવતા સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્રતોમાંનો એક છે, જ્યાં પરિણીત સ્ત્રીઓ તેમના પતિના લાંબા આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે અને અપરિણીત છોકરીઓ ભગવાન શિવ જેવા સમર્પિત પતિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ તહેવાર ગુજરાત, રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાં ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે. અહીં તમને ચોક્કસ તારીખ, તિથિનો સમય, તહેવાર પાછળની વાર્તા, પૂજાના પગલાં, ઉપવાસના નિયમો અને વિવિધ રાજ્યોમાં કેવડા ત્રીજ કેવી રીતે ઉજવવામાં આવે છે તે મળશે.

કેવડા ત્રીજ (હરતાલિકા તીજ) ૨૦૨૬ એક નજરમાં

કેવડા ત્રિજ તિથિ અને તિથિ ૨૦૨૬

કેવડા ત્રિજ દર વર્ષે ભાદ્રપદ મહિનામાં શુક્લ પક્ષની તૃતીયા તિથિએ મનાવવામાં આવે છે. તારીખ ચંદ્ર કેલેન્ડરને અનુસરતી હોવાથી, તે દર વર્ષે બદલાય છે. આ વર્ષે, તૃતીયા તિથિ રવિવાર, ૧૩ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ૭:૦૮ AM વાગ્યે શરૂ થાય છે અને સોમવાર, ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ૭:૦૬ AM વાગ્યે સમાપ્ત થાય છે, આ તહેવાર સોમવાર, ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ આવે છે.

ગુજરાતમાં, આ દિવસને કેવડા ત્રિજ કહેવામાં આવે છે, જે કેવડા ફૂલના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જેને કેવડા અથવા પાંડનસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જે પૂજામાં વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. આ દિવસે ભગવાન શિવને કેવડા ફૂલ અર્પણ કરવામાં આવે છે, જે તેને ગુજરાતી પરંપરામાં તહેવારની વિધિઓનું કેન્દ્ર બનાવે છે. ગુજરાતની બહાર, આ જ તહેવાર હર્તાલિકા તીજ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, જેમાં પૂજા સમાન મુખ્ય વિધિઓનું પાલન કરે છે પરંતુ સ્ત્રીઓ ઉપવાસ કેવી રીતે રાખે છે અને પોતાને શણગારે છે તેમાં પ્રાદેશિક ભિન્નતા છે.

હર્તાલિકા તીજ શું છે

કેવડા ત્રિજ અને હર્તાલિકા તીજ એક જ તહેવારના બે નામ છે, જે એક જ તિથિ પર મનાવવામાં આવે છે પરંતુ પરંપરાઓ અને નામકરણમાં પ્રાદેશિક તફાવતો છે. બંને દેવી પાર્વતી અને ભગવાન શિવ પર કેન્દ્રિત છે, અને દિવસના ઉપવાસનો મુખ્ય હેતુ લાંબા, સુખી અને સુમેળભર્યા લગ્ન જીવન માટે આશીર્વાદ મેળવવાનો છે.

""હરતાલિકા"" શબ્દ બે સંસ્કૃત શબ્દો પરથી આવ્યો છે - ""હરત"" નો અર્થ અપહરણ અને ""આલિકા"" નો અર્થ મિત્ર. એકસાથે તેઓ પાર્વતીની સખીની વાર્તાનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે ભગવાન વિષ્ણુ સાથે બળજબરીથી લગ્ન અટકાવવા માટે તેને જંગલમાં લઈ ગઈ હતી, જેથી પાર્વતી શિવ પ્રત્યેની તેમની ભક્તિ ચાલુ રાખી શકે. ગુજરાતી સંસ્કરણમાં ""કેવડા"" શબ્દ સીધો પૂજામાં વપરાતા કેવડા ફૂલનો ઉલ્લેખ કરે છે. એકસાથે, બંને નામો ઉત્સવના બે મુખ્ય તત્વો - વાર્તા અને ધાર્મિક વિધિને કેદ કરે છે.

કેવડા ત્રિજ પાછળની વાર્તા

કેવડા ત્રિજની વાર્તા દેવી પાર્વતીના સતી તરીકેના પાછલા જીવન અને હિમાલયની પુત્રી તરીકેના તેમના પુનર્જન્મ સુધી જાય છે. બાળપણથી, પાર્વતી ભગવાન શિવને સમર્પિત હતી અને ફક્ત તેમની સાથે જ લગ્ન કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. તેના પિતા, હિમાલય, ની બીજી યોજનાઓ હતી અને તેમણે તેના લગ્ન ભગવાન વિષ્ણુ સાથે ગોઠવવાનું શરૂ કર્યું.

આ વાત જાણીને, પાર્વતીના નજીકના મિત્ર, તેની સખીએ તેને ગાઢ જંગલમાં ભાગી જવામાં મદદ કરી જેથી તે કોઈ પણ દખલ વિના શિવ પ્રત્યેની તપસ્યા અને ભક્તિ ચાલુ રાખી શકે. જંગલમાં, પાર્વતીએ રેતીમાંથી એક શિવલિંગ બનાવ્યું અને રાત પ્રાર્થના અને ઉપવાસમાં વિતાવી, ન તો ખાધું કે ન સૂયું. તેની અડગ ભક્તિએ ભગવાન શિવને પ્રેરણા આપી, જેમણે તેની સમક્ષ પ્રગટ થઈ અને તેને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી. પ્રાર્થનાની આ રાત્રિનું નામ હર્તાલિકા તીજ છે.

હર્તાલિકા નામ સીધા સખીનું સન્માન કરે છે, તે મિત્ર જેણે પાર્વતીની પસંદગીનું રક્ષણ કરીને તેની ભક્તિ શક્ય બનાવી. તેથી આ તહેવાર પાર્વતીની શ્રદ્ધા અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમયે તેની સાથે રહેલી મિત્રની હિંમત બંનેનો ઉજવણી છે.

કેવડા ત્રિજમાં કેવડા ફૂલ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે

ગુજરાતી પરંપરામાં, કેવડા ફૂલ, જેને કેવડા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે આ દિવસે ખાસ ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે. ભગવાન શિવને કેવડા ફૂલ સાથે ખાસ સંબંધ હોવાનું કહેવાય છે, અને પૂજા દરમિયાન તેને ચઢાવવું ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે. કેવડા ફૂલની સુગંધ શિવને ખાસ કરીને પ્રસન્ન કરે છે, અને ગુજરાતની મહિલાઓ કેવડા ત્રીજ પર પૂજા માટે તાજા કેવડા ફૂલો લાવવાનું નક્કી કરે છે.

કેટલીક દંતકથાઓ કેવડા ફૂલને એક વાર્તા સાથે પણ જોડે છે જ્યાં તેનો ઉપયોગ ખોટા સાક્ષી તરીકે કરવામાં આવતો હતો, ત્યારબાદ શિવે તેને ક્યારેય ન ચઢાવવાનો શ્રાપ આપ્યો હતો. પરંતુ ગુજરાતની કેવડા ત્રીજ પરંપરામાં, ફૂલનો પ્રસાદ પેઢીઓથી પૂજાનું કેન્દ્ર રહ્યું છે અને આ પ્રદેશમાં મહિલાઓ આ તહેવાર કેવી રીતે ઉજવે છે તેનો એક આવશ્યક ભાગ છે.

હરતાલિકા તીજ ઉપવાસના નિયમો

હરતાલિકા તીજને હિન્દુ કેલેન્ડરમાં સૌથી કડક ઉપવાસોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ આ દિવસે નિર્જલા ઉપવાસ રાખે છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ આખા દિવસ અને રાત માટે સંપૂર્ણપણે ખોરાક અને પાણી ટાળે છે. આ ઉપવાસ સવારે શરૂ થાય છે અને પૂજા પૂર્ણ કર્યા પછી અને હર્તાલિકા તીજ વ્રત કથા સાંભળ્યા પછી બીજા દિવસે સવારે જ તૂટી જાય છે.

કેવડા ત્રીજનું પાલન કરતી સ્ત્રીઓ આખી રાત ઊંઘતી નથી અને ભક્તિ ગીતો ગાવામાં અને શિવ અને પાર્વતીની પૂજા કરવામાં સમય વિતાવે છે. આ રાત્રિ જાગરણને જાગરણ કહેવામાં આવે છે અને ઘણા પ્રદેશોમાં તે વ્રતનો ફરજિયાત ભાગ છે. જાગતા રહેવા પાછળનો વિચાર એ છે કે પાર્વતીએ જ્યારે પહેલી વાર જંગલમાં પોતાનું શિવલિંગ બનાવ્યું હતું ત્યારે તેમની પોતાની રાત્રિની પ્રાર્થનાનું પ્રતિબિંબ પાડવું.

કેટલીક સ્ત્રીઓ સ્વાસ્થ્ય અને કૌટુંબિક પરંપરાના આધારે નિર્જલા ઉપવાસને બદલે આંશિક ઉપવાસ કરે છે. આવા કિસ્સાઓમાં, ફળો અને દૂધની મંજૂરી છે પરંતુ સમગ્ર વ્રત દરમિયાન અનાજ અને મીઠું ટાળવામાં આવે છે.

કેવડા ત્રીજ પૂજા વિધિ

દિવસની શરૂઆત વહેલા સ્નાન કરીને, નવા કપડાં પહેરીને અથવા પરંપરાગત લીલા અને લાલ વસ્ત્રો પહેરીને કરો, જે આ તહેવાર સાથે સંકળાયેલ છે. પૂજા સ્થળ દેવી પાર્વતી અને ભગવાન શિવની મૂર્તિઓ અથવા છબીઓ સાથે ગોઠવો. ગુજરાતમાં, પૂજા વ્યવસ્થામાં તાજા કેવડાના ફૂલોનો મુખ્ય સમાવેશ કરો. પૂજા થાળીમાં કુમકુમ, હલ્દી, અક્ષત, બેલના પાન, કેવડા અથવા અન્ય મોસમી ફૂલો, દીવો, ધૂપ, ફળો, મીઠાઈઓ અને સિંદૂર હોવા જોઈએ.

પાર્વતીની પોતાની વાર્તાની પરંપરાને અનુસરીને, શક્ય હોય તો રેતી અથવા માટીનો ઉપયોગ કરીને શિવલિંગ બનાવો. તેને સ્વચ્છ પ્લેટફોર્મ પર મૂકો, શિવલિંગ પર બેલના પાન અને કેવડા ફૂલો અર્પણ કરો, પાર્વતીની મૂર્તિ પર કુમકુમ અને હલ્દી લગાવો, અને દીવો પ્રગટાવો. પૂજા થાળીની વસ્તુઓ એક પછી એક અર્પણ કરો, નીચેના મંત્રો બોલો, અને પછી હર્તાલિકા તીજ વ્રત કથા સાંભળો.

ઓમ નમઃ શિવાય  : પતિના રક્ષણ, શક્તિ અને લાંબા આયુષ્ય માટે ભગવાન શિવને અર્પણ કરો.

ઓમ ગૌર્યાય નમઃ : લગ્ન અને પારિવારિક જીવનમાં આશીર્વાદ માટે દેવી પાર્વતીને અર્પણ કરો.

સાંજે, ફરીથી આરતી કરો અને જાગરણ કરતા રહો તો આખી રાત પ્રાર્થના અને ભજનમાં સમય વિતાવો. ઉપવાસ તોડતા પહેલા બીજા દિવસે સવારે પૂજાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે.

હરતાલિકા તીજ વ્રત કથા

હરતાલિકા તીજ વ્રત કથા સાંભળવી એ પૂજાનો એક ફરજિયાત ભાગ છે. કથામાં પાર્વતીની વાર્તા - તેણીની સખી સાથે જંગલમાં ભાગી જવાનું, રેતીનું શિવલિંગ બનાવવાની તેણીની પ્રાર્થનાની રાત્રિ અને શિવ દ્વારા તેણીને આખરે પત્ની તરીકે સ્વીકારવાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ કથા સાંભળવી એ વ્રત પૂર્ણ કરવા માટે આવશ્યક માનવામાં આવે છે; તેના વિના, ઉપવાસનો સંપૂર્ણ લાભ થતો નથી તેવું માનવામાં આવે છે.

કથામાં બીજી એક સ્ત્રી વિશે પણ કહેવામાં આવ્યું છે જેણે કેવડા ત્રીજનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કર્યું હતું અને મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યા પછી લાંબા અને સુખી લગ્ન જીવનનો પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો. કથામાં આ બીજી વાર્તા વ્રત પાળતી સ્ત્રીઓને સીધી પ્રોત્સાહન આપે છે, જે દર્શાવે છે કે સતત ભક્તિ તેમને જે આશીર્વાદ મેળવવા માંગે છે તે લાવે છે.

અપરિણીત છોકરીઓ માટે કેવડા ત્રિજ પૂજા

જ્યારે હર્તાલિકા તીજ મુખ્યત્વે પરિણીત સ્ત્રીઓ દ્વારા તેમના પતિ માટે પ્રાર્થના સાથે સંકળાયેલી છે, ત્યારે અપરિણીત છોકરીઓ પણ ખૂબ જ ભક્તિથી ઉપવાસ કરે છે. આ કિસ્સામાં પ્રાર્થના ભગવાન શિવ જેવા સમર્પિત અને મજબૂત પતિ માટે છે - એક એવો વ્યક્તિ જે જીવનભર વિશ્વાસુ સાથી રહેશે. ઘણી યુવતીઓ કિશોરાવસ્થામાં કેવડા ત્રિજનું પાલન કરવાનું શરૂ કરે છે અને લગ્ન પછી પણ ચાલુ રાખે છે, સારા પતિની શોધથી તેમને મળેલા પતિને સાચવવા માટે તેમની પ્રાર્થનાને બદલી નાખે છે.

સમગ્ર ભારતમાં હરતાલિકા તીજ

ગુજરાતમાં, કેવડા ત્રિજ એ તહેવાર માટે વપરાતું નામ છે, અને આ દિવસે પૂજામાં ખાસ કરીને શિવને અર્પણ તરીકે કેવડા ફૂલનો સમાવેશ થાય છે. સ્ત્રીઓ પરંપરાગત પોશાક પહેરે છે, શિવ મંદિરોમાં જાય છે અને આખો દિવસ ઉપવાસ રાખે છે. કેવડા ત્રીજની સવારે ગુજરાતી ઘરો અને મંદિરોમાં વાતાવરણ ખાસ કરીને ઉત્સાહપૂર્ણ હોય છે, સ્ત્રીઓ વહેલી સવારે પૂજા કરવા માટે ભેગા થાય છે.

રાજસ્થાનમાં, હર્તાલિકા તીજ ખૂબ જ ઉત્સાહથી ઉજવવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ લીલા લહેંગા અને ભારે ઘરેણાં પહેરે છે, મહેંદીના દિવસો અગાઉથી લગાવે છે, અને ઉજવણીના ભાગ રૂપે શણગારેલા ઝુલા પર ઝૂલે છે. કેટલાક શહેરોમાં દેવી પાર્વતીની મૂર્તિની શોભાયાત્રા શેરીઓમાં કાઢવામાં આવે છે, જેમાં સંગીત અને ગાયનનો સમાવેશ થાય છે.

ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારમાં, સ્ત્રીઓ નિર્જળા ઉપવાસનું કડક પાલન કરે છે અને પૂજા અને કથા માટે મંદિરોમાં ભેગા થાય છે. મહારાષ્ટ્ર અને મધ્ય પ્રદેશમાં, આ તહેવાર શાંત સ્વભાવ ધરાવે છે પરંતુ તે ઓછો શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે, સ્ત્રીઓ રાતભર ઉપવાસ કરે છે અને બીજા દિવસે સવારે પૂજા પછી જ ઉપવાસ તોડે છે.

કેવડા ત્રીજ અને લગ્ન જીવન

કેવડા ત્રીજ લગ્નને શું મજબૂત બનાવે છે તે અંગે સીધો સંદેશ આપે છે, અતૂટ ભક્તિ, પોતાની પસંદગીઓનું સમર્થન કરવાની હિંમત અને કાળજી રાખનારા લોકોનો ટેકો. પાર્વતીની વાર્તા ફક્ત શિવને જીતવા વિશે નથી; તે તેના માટે જે યોગ્ય માનતી હતી તેના કરતાં ઓછા માટે સમાધાન કરવાનો ઇનકાર કરવા વિશે છે, અને એક મિત્ર હોવા વિશે છે જેણે તે નિર્ણયને ટેકો આપ્યો હતો.

આજે હર્તાલિકા તીજ ઉજવતી સ્ત્રીઓ માટે, વ્રત એ રોજિંદા જીવનથી દૂર જવાનો અને તે વ્યક્તિ માટે સાચી પ્રાર્થનામાં સમય પસાર કરવાનો દિવસ છે જેની સાથે તેઓ પોતાનું જીવન શેર કરે છે. નિર્જલા ઉપવાસ શારીરિક રીતે મુશ્કેલ છે, અને તે ખૂબ જ મુશ્કેલી એ મુદ્દાનો એક ભાગ છે - ખોરાક કે પાણી વિના આખો દિવસ અને રાત પસાર કરવા માટે પ્રતિબદ્ધતા જરૂરી છે, અને તે પ્રતિબદ્ધતા આખરે તહેવારના સમર્પણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આજે હર્તાલિકા તીજ

પોતાના પરિવારથી દૂર શહેરોમાં રહેતી ઘણી સ્ત્રીઓ હજુ પણ ઘરે પૂજા કરીને અથવા નજીકના શિવ મંદિરમાં જઈને કેવડા ત્રીજ ઉજવે છે. કેવડાના ફૂલો, સિંદૂર અને અન્ય વ્રતની વસ્તુઓ સાથે ઓનલાઈન પૂજા કીટ હવે એવા શહેરોમાં ઉપલબ્ધ છે જ્યાં તાજા કેવડા સરળતાથી મળી શકતા નથી. વિદેશમાં રહેતી મહિલાઓ ક્યારેક તેમના સમુદાયની અન્ય મહિલાઓ સાથે મળીને હર્તાલિકા તીજ પૂજા કરે છે, જે તહેવારના સામાજિક અને ભક્તિમય પાસાને ઘરથી દૂર પણ જીવંત રાખે છે. દિવસનો મુખ્ય ભાગ એ જ રહે છે, પછી ભલે તે ક્યાં પણ ઉજવવામાં આવે - ઉપવાસ, પ્રાર્થના અને પાર્વતીની સમર્પિત શ્રદ્ધાની વાર્તા.