ગળતેશ્વર મહાદેવ મંદિર

પરિચય

ગળતેશ્વર મહાદેવ મંદિર ગુજરાતના ખેડા જિલ્લામાં સરનાલ ગામ પાસે, ડાકોર શહેરથી લગભગ 16 કિલોમીટર દૂર, મહી અને ગળતી નદીઓના સંગમ પર આવેલું 12મી સદીનું શિવ મંદિર છે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ તેને રાષ્ટ્રીય મહત્વના સ્મારક તરીકે સંરક્ષિત કરે છે, અને શ્રદ્ધાળુઓ વર્ષભર ગર્ભગૃહમાં બિરાજમાન શિવલિંગના દર્શન માટે અહીં આવે છે.

આ સ્થળની વિશેષતા તેના કદ કરતાં તેની ભૌગોલિક રચનામાં વધુ છે. નદી કિનારે ખડક પર બનેલા આ પથ્થરના ગર્ભગૃહને એક ઝરો સિંચે છે, જે સ્થાનિક માન્યતાઓ મુજબ પેઢીઓથી શિવલિંગ પર જળ છાંટતો રહ્યો છે. ખેડા જિલ્લાના પ્રવાસન રેકોર્ડ મુજબ વાર્ષિક 25 લાખથી વધુ મુલાકાતીઓ અહીં આવે છે, જે દર્શાવે છે કે આ મંદિર પૂજા સ્થળ અને સંરક્ષિત વારસાગત સ્મારક બંને તરીકે લોકોને આકર્ષે છે.

દંતકથા અને પૌરાણિક કથા

મંદિરની પરંપરા મુજબ ઋષિ ગાલવે શિવની કૃપા મેળવવા આ નદી કિનારે તપસ્યા કરી હતી. આ પરંપરા અનુસાર, શિવ ત્યારબાદ લિંગ સ્વરૂપે તેમની સમક્ષ પ્રગટ થયા અને ઋષિની ઇચ્છા પૂર્ણ કરી.

એ જ પરંપરા આ સ્થળને ગંગા નદીના પૃથ્વી પર અવતરણ સાથે પણ જોડે છે. સ્થાનિક કથાઓ મુજબ ગંગાએ ગળતી નદીનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, જે મંદિરની બાજુમાં મહી નદીને મળે છે, અને એવું માનવામાં આવે છે કે બંને નદીઓના સંગમ પહેલાં તે હજુ પણ ગર્ભગૃહની નીચેથી વહે છે. એક બીજી, અલગ સ્થાનિક દંતકથા આ સ્થળને ચંદ્રહાસ સાથે જોડે છે, જે પુરાણોમાં શિવ ભક્તિ માટે જાણીતા રાજા હતા.

ઐતિહાસિક વિકાસ

ઇતિહાસકારો અને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ ગળતેશ્વર મહાદેવ મંદિરના નિર્માણને 12મી સદીમાં, ચૌલુક્ય વંશ (જે ગુજરાતમાં સોલંકી વંશ તરીકે ઓળખાય છે) ના શાસનકાળ સાથે જોડે છે. તેનું શિખર ભૂમિજ શૈલીમાં બનેલું છે, જે મધ્ય ભારતની એક શૈલી છે અને એક જ સુંવાળા વળાંકને બદલે નાના શિખરોની જાળી તરીકે બંધાય છે. માળવા પ્રદેશનો આ પ્રભાવ પડોશી પરમાર શૈલીની કોઈ છાપ વગર જોવા મળે છે, જ્યારે બાકીનું બાંધકામ શાસક વંશની પોતાની ગુજરાતી શૈલી દર્શાવે છે.

પછીનો ઇતિહાસ મોટે ભાગે નુકસાન અને પુનઃપ્રાપ્તિની કથા છે. શિખર અને ગર્ભગૃહની સામે આવેલો સ્તંભયુક્ત મંડપ 1908માં ધરાશાયી થયા, જેના કારણે મંદિર એક સદીથી વધુ સમય માટે પોતાના શિખર વગર રહ્યું. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણે સંપૂર્ણ પુનર્નિર્માણ કર્યું અને સપ્ટેમ્બર 2021માં પુનઃનિર્મિત શિખર અને મંડપ પૂર્ણ કર્યા, જેનાથી મંદિર ફરી પોતાના મધ્યકાલીન સ્વરૂપની નજીક આવ્યું.

સ્થાપત્ય અને પવિત્ર ભૂગોળ

ગર્ભગૃહ ચોરસ આકારનું છે, જેમાં દેવતાની મૂર્તિ બિરાજમાન છે, અને તેની આસપાસ કોતરણીવાળા સ્તંભોથી ઘેરાયેલો અષ્ટકોણીય મંડપ છે. બહારથી જોતાં ગર્ભગૃહ લગભગ 24 ફૂટ વ્યાસનું વર્તુળ જેવું દેખાય છે. પથ્થરના શિલ્પકારોએ દીવાલો પર દેવતાઓ, ગંધર્વો (દિવ્ય સંગીતકારો), ઋષિઓ, ઘોડા અને હાથી પર સવારો, રથો અને પાલખીઓની આકૃતિઓ કોતરી છે, જેમાંથી ઘણી આકૃતિઓ જન્મથી મૃત્યુ સુધીના માનવજીવનની યાત્રા દર્શાવે છે.

અહીં ભૂગોળ સ્થાપત્ય જેટલી જ પવિત્રતાનું કારણ છે. મંદિર એ સ્થળે આવેલું છે જ્યાં ગળતી નદી મહી નદીને મળે છે, ખડકાળ કિનારા પર, જેને હિંદુ પરંપરા તીર્થ તરીકે માને છે, એટલે કે સ્નાન અને પ્રાર્થના માટે પવિત્ર નદી પાર કરવાનું સ્થળ. ગળતી નદી સાથે જોડાયેલો એક ઝરો ગર્ભગૃહની અંદરના શિવલિંગ પર સતત જળનો પ્રવાહ વહાવે છે, જે એક કુદરતી લક્ષણ છે અને 1908માં ઉપરના શિખરના પતન પહેલાં પણ અસ્તિત્વમાં હતું અને ત્યારબાદ પણ ટકી રહ્યું.

શ્રદ્ધાળુ અનુભવ

ગળતેશ્વર મહાદેવ મંદિરમાં દર્શન સવાર અને સાંજ દરમિયાન ચાલે છે, બપોરે વિરામ સાથે, અને દરેક સત્રની શરૂઆતમાં ટૂંકી આરતી થાય છે. મહાશિવરાત્રિ અને શ્રાવણ મહિનામાં સૌથી વધુ ભીડ જોવા મળે છે, જ્યારે મંદિર ટ્રસ્ટ જન્માષ્ટમી અને શરદ પૂનમે મેળાનું આયોજન પણ કરે છે.

મોટા ભાગની મુલાકાતોમાં શ્રદ્ધાળુઓ મંદિરની સાથે તેની નદી કિનારાની સૌંદર્યનો પણ આનંદ માણે છે. તેઓ દર્શન પછી તરત આગળ વધવાને બદલે સંગમ સ્થળે અને ખડકાળ કિનારે સમય વિતાવે છે. ડાકોરથી કરવામાં આવતી સામાન્ય મુસાફરીમાં નજીકના સ્થળોની ટૂંકી યાદી પણ સામેલ હોય છે.

• રણછોડરાયજી મંદિર, ડાકોર, લગભગ 16 કિમી દૂર, 1772માં બંધાયેલું કૃષ્ણ મંદિર, જે પૂનમના દિવસોએ મોટી ભીડ ખેંચે છે અને સામાન્ય રીતે ગળતેશ્વર મહાદેવ મંદિરની સાથે જ મુલાકાત લેવામાં આવે છે

મંદિરની અંદર સામાન્ય રીતે ફોટોગ્રાફી અને વિડિયોગ્રાફીની મંજૂરી નથી; મુલાકાતીઓએ કેમેરા કે ફોન વાપરતા પહેલાં ત્યાંના સ્ટાફ પાસેથી હાલની નીતિની ખાતરી કરવી જોઈએ. ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશતા મુલાકાતીઓ પાસેથી પરંપરાગત અને શાલીન વસ્ત્રો પહેરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. આ સ્થળ મુખ્યત્વે એક ASI-સંરક્ષિત સ્મારક તરીકે કાર્ય કરે છે, નહીં કે એક મોટા સંચાલિત તીર્થસ્થળ સંકુલ તરીકે, તેથી સમર્પિત પ્રસાદ કાઉન્ટર જેવી સુવિધાઓ મર્યાદિત છે. મુલાકાતીઓને પીવાનું પાણી સાથે રાખવાની અને કિંમતી વસ્તુઓ પોતાની પાસે રાખવાની સલાહ આપવામાં આવે છે, કારણ કે મંદિરમાં કોઈ લોકર કે ક્લોકરૂમ સુવિધા હોવાનું નોંધાયેલું નથી.