જળઝીલણી એકાદશી

પર્વનો પરિચય:

જળઝીલણી એકાદશી, જેને ભાદરવા સુદ એકાદશી પણ કહેવાય છે, ભાદરવા માસની શુક્લ પક્ષની એકાદશી તિથિએ ઉજવાતી છે. આ તિથિ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક રીતે અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને ભગવાન વિષ્ણુના ભક્તો આ દિવસે ઊર્જાભર્યું અને ભક્તિમય ઉપવાસ તથા ઉત્સવ ઉજવે છે. આ તહેવાર ભગવાનને જળમાંથી ઝીલવાની પરંપરા માટે વિખ્યાત છે, તેથી તેને જળઝીલણી કહેવામાં આવે છે.

પર્વની કથા અને પરંપરા:

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને નૌકાવિહાર:
શાસ્ત્રો અનુસાર, શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ગોપીઓ સાથે યમુનાના તટે નૌકાવિહાર કર્યો હતો. આ પ્રસંગની સ્મૃતિરૂપે જળઝીલણી એકાદશી નિમિત્તે ઠાકોરજીને નાવમાં બેસાડી તળાવ, નદી કે વિશેષ રૂપથી તૈયાર કરાયેલા જળકુંડમાં ઝીલવામાં આવે છે.

પાર્થિવ વિષ્ણુ પદપલટન:
ચાતુરમાસના ચાર મહિના માટે ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં શયન કરે છે. ભાદરવા સુદ એકાદશી એ દિવસ હોય છે જ્યારે તેઓ શયનમાંથી જાગે છે અને પાર્શ્વ ફેરવે છે. તેથી આ એકાદશી "પાર્શ્વવર્તિની એકાદશી" પણ કહેવાય છે.

જળાભિષેક અને પલવોત્સવ વિધાન:
પંચરાત્ર અગમ ગ્રંથોમાં વર્ણવાયેલી વિધાન મુજબ, ભગવાન વિષ્ણુનો 1001 કલશોથી જળાભિષેક કરવો જોઈએ અને પુષ્પોથી અભિષેક કરવો જોઈએ. તળાવ કાંઠે મંડપ બનાવીને ભક્તિપૂર્વક પલવોત્સવ થતો હોય છે.

દહીંના દાનનું મહત્વ:
જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ નૌકાવિહાર કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેઓએ ગોપીઓ પાસેથી દહીં માગ્યું હતું. તેથી આ દિવસે દહીંનું દાન કરવું વિશેષ પુણ્યદાયક ગણાય છે.

પર્વ કેમ ઉજવાય છે:

આ દિવસનું વિશેષ મહત્વ એ છે કે ભગવાનના નૌકાવિહારના દર્શન માત્રથી ભક્તોને અત્યંત કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ, અંતકાળે જો ભગવાનના આ ઉત્સવના સ્મરણ આવે તો મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાને પણ આ તિથિની મહિમા અંગે વચનામૃતમાં જણાવેલું છે કે ભક્તોએ ઉત્સવોનું સ્મરણ જીવિત રાખવું જોઈએ.

મુખ્ય રિવાજો:

ઉપવાસ:
એકાદશીના દિવસે ભક્તો નિર્જલા અથવા ફલાહાર ઉપવાસ કરે છે. જો પાણી વગર ન થઇ શકે તો ફળ અને દુધના આહાર લઈ એકાદશીનું પાલન કરે છે.

જળઝીલણ વિધિ:
ભગવાનને નાવમાં બેસાડી તળાવ કે કુંડમાં ઝીલવામાં આવે છે. ભક્તો સ્તુતિ, ભજન અને કીર્તન દ્વારા ભગવાનના દર્શન કરે છે.

જાગરણ અને સ્મરણ:
રાત્રે મંદિર કે ઘરે જાગરણ કરીને ભગવાનના નામસ્મરણ, ભજન અને કીર્તન કરવામાં આવે છે.

સંતો સાથે સહભાગિતા:
મંદિરોમાં સંતો, વિદ્વાનો અને ભક્તો નાવમાં ભગવાન સાથે હોય છે. તેમને સહભાગી બનાવી ભગવાન સાથેની નજીકતા અનુભવે છે.

પર્વનું મહત્વ:

મહાપાપોથી મુક્તિ:
શાસ્ત્રોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, એક જળઝીલણી એકાદશી વ્રતથી અનેક જન્મોના પાપોનો નાશ થાય છે — બ્રહ્મહત્યાથી માંડીને અસત્ય બોલવાના દોષો સુધી.

અંતકાળે કલ્યાણ:
જો કોઈ અંતકાળે આ ઉત્સવનું સ્મરણ કરે, તો તેને ભગવાનના દુરલભ દર્શન મળે છે અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

ભગવાન સાથે ભક્તિનો જુડો સંબંધ:
આ તિથિ ભગવાન સાથેના ભક્તિબંધને વધુ મજબૂત બનાવે છે, જ્યાં જળ સ્વરૂપે ભગવાનની શાંતિ અને આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે.

નિષ્કર્ષ:

જળઝીલણી એકાદશી ભક્તિના ઊંડા સારથી ભરેલી તિથિ છે, જે ઉપવાસ, નૌકાવિહાર, જળસ્નાન, દાન અને જાગરણ જેવા ધર્મકર્મથી જીવને શુદ્ધ અને જીવનને ભગવાન તરફ ઉંમટાવવાનું સાધન છે. ભગવાન વિષ્ણુ અને શ્રીકૃષ્ણના ઉપકારને સ્મરીને ભક્તોએ આ પર્વ ઊર્જા અને શ્રદ્ધાથી ઉજવવું જોઈએ.