यमुनोत्री मंदिर

सामान्य माहिती

यमुनोत्री मंदिर हे देवी यमुनेला समर्पित हिंदू मंदिर आहे. हे उत्तराखंडच्या उत्तरकाशी जिल्ह्यात सुमारे 3,293 मीटर उंचीवर वसलेले आहे, गढवाल हिमालयातून वाहणाऱ्या यमुना नदीच्या उगमाजवळ. गंगोत्री, केदारनाथ आणि बद्रीनाथ यांच्यासोबत हे छोटा चार धाम यात्रेच्या चार स्थानांपैकी एक आहे आणि बंदरपूंछ पर्वतरांगेच्या कुशीत, चारही स्थानांमध्ये सर्वात पश्चिमेकडे वसलेले आहे. मंदिरापर्यंत थेट रस्ता जात नाही. यात्रेकरू वाहनाने जानकी चट्टीपर्यंत जातात आणि नंतर उर्वरित अंतर पायी, घोड्यावरून किंवा पालखी भाड्याने घेऊन पार करतात. मंदिराच्या गर्भगृहात देवीची काळ्या संगमरवरी मूर्ती आहे आणि तिचे दर्शन घेण्यासाठी मुख्यतः मे ते ऑक्टोबर या काळात यात्रेकरू येतात, कारण याच काळात मंदिर उघडे असते. दरवर्षी हिवाळ्यात सुमारे सहा महिने हे स्थान बर्फाखाली राहते आणि बंद असते, आणि याच वेळापत्रकानुसार संपूर्ण यात्रेचे नियोजन केले जाते.

दंतकथा आणि पौराणिक कथा

मंदिराच्या परंपरेनुसार या स्थानाचे पावित्र्य ऋषी असित मुनींपासून चालत आले आहे. ते येथे आश्रम बांधून राहत असत आणि दररोज गंगा व यमुना या दोन्ही नद्यांमध्ये स्नान करत असत. वृद्धापकाळामुळे त्यांना गंगोत्रीपर्यंतचा प्रवास कठीण झाला, तेव्हा मंदिराच्या कथेनुसार गंगेचा एक प्रवाह यमुनोत्रीच्या समोर प्रकट झाला, जेणेकरून त्यांची स्नानाची प्रथा अखंड चालू राहावी. मंदिराजवळील एक जागा आजही तोच प्रवाह म्हणून दाखवली जाते. पौराणिक परंपरेनुसार यमुना ही सूर्यदेवाची कन्या आणि मृत्यूचा देव यम याची जुळी बहीण मानली जाते, म्हणूनच वेदांमध्ये तिला यमी असेही संबोधले जाते. नदीच्या हिमनदीजन्य उगमाकडे लक्ष ठेवणाऱ्या शिखराला कालिंद पर्वत असे नाव आहे, जे तिचे वडील सूर्य यांच्यावरून आले आहे आणि यातून आजूबाजूचा भूगोल थेट तिच्या कुळाशी जोडला जातो. स्थानिक परंपरेतील एका वेगळ्या प्रवाहानुसार, जवळच्याच खरसाली गावात पूजल्या जाणाऱ्या शनिदेवांना यमुनेचा भाऊ मानले जाते. हे नाते दरवर्षी पुनरुज्जीवित केले जाते, जेव्हा हिवाळी बंदीच्या सुरुवातीला आणि शेवटी देवीची मूर्ती विधिवत त्यांच्या मंदिरात नेली जाते आणि परत आणली जाते.

ऐतिहासिक वाटचाल

सध्याचे मंदिर 1839 साली त्या काळचे टेहरी गढवालचे राजे सुदर्शन शाह यांच्या आश्रयाखाली बांधले गेले. याआधी याच जागी एक लहान मंदिर असल्याची नोंद आहे. पुढील दशकांमध्ये बर्फ आणि पुरामुळे या रचनेचे एकापेक्षा जास्त वेळा नुकसान झाले आणि प्रत्येक वेळी त्याची पुनर्बांधणी करावी लागली. प्रादेशिक कथांनुसार 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात झालेल्या अशाच एका पुनर्बांधणीचे श्रेय जयपूरच्या महाराणी गुलेरिया यांना दिले जाते आणि त्यांचे नाव आजही या पुनर्बांधणीशी जोडले जाते. सध्या या मंदिराचे व्यवस्थापन श्री बद्रीनाथ-केदारनाथ मंदिर समितीकडे आहे. उत्तराखंडने 2019 मध्ये मंदिर व्यवस्थापनाची पुनर्रचना केल्यापासून ही समिती यमुनोत्री आणि गंगोत्रीसोबतच इतर दोन मोठ्या चार धाम मंदिरांचीही देखरेख करते. दैनंदिन पूजा आणि प्रसाद वाटप यांसारखी विधीकार्ये उनियाल कुटुंबातील पुजारी करतात, ही जबाबदारी येथे पिढ्यानपिढ्या चालत आली आहे.

वास्तुकला आणि पवित्र भूगोल

यमुनोत्रीचे मंदिर हे एक लहान आकाराची दगडी रचना आहे, ज्यावर पिरॅमिडच्या आकाराचे शिखर आहे. उत्तर भारतातील बहुतेक मंदिरांच्या गर्भगृहावर अशाच निमुळत्या शिखराची रचना दिसते. बंदरपूंछजवळील उंचावरील कठोर हवामान सहन करण्यासाठी हे मंदिर मुख्यतः ग्रॅनाईट दगडाने बांधलेले आहे. गर्भगृहात यमुनेची काळ्या संगमरवरी मूर्ती आहे, आणि पायी प्रवास पूर्ण करून येणाऱ्या यात्रेकरूंच्या दर्शनाचे हेच मुख्य केंद्र आहे. जवळच दोन गरम पाण्याचे झरे आहेत, सूर्यकुंड आणि गौरीकुंड. सूर्यकुंडाचे पाणी जवळजवळ उकळत्या तापमानाचे असते आणि त्याचे नाव यमुनेचे वडील सूर्य यांच्यावरून पडले आहे, तर गौरीकुंडाचे पाणी सौम्य असून ते स्नानासाठी वापरले जाते. सूर्यकुंडाजवळ दिव्यशिला नावाचा एक खडक आहे, ज्याची पूजा यात्रेकरू मुख्य देवतेच्या दर्शनापूर्वी करतात. नदीचा प्रत्यक्ष हिमनदीजन्य उगम, म्हणजेच कालिंद पर्वतावरील चंपासर हिमनदी, येथून सुमारे एक किलोमीटर पुढे 4,400 मीटरहून अधिक उंचीवर आहे. ते ठिकाण पोहोचण्यास कठीण असल्याने मंदिर हेच नदीच्या औपचारिक पूजेचे स्थान मानले जाते.

भाविकांचा अनुभव

यमुनोत्रीपर्यंत पोहोचणे हाच यात्रेचा एक भाग आहे, कारण रस्ता संपल्यानंतरच पायी प्रवास सुरू होतो. मंदिरापासून सुमारे 6 किमी अंतरावर असलेल्या जानकी चट्टी येथून, किंवा मार्कंडेय तीर्थमार्गे सुमारे 13 किमी अंतरावरील हनुमान चट्टी येथून हा प्रवास सुरू करता येतो. पायी चढाई शक्य नसलेल्या यात्रेकरूंसाठी दोन्ही ठिकाणी घोडे, पालख्या आणि हमाल भाड्याने मिळतात. सूर्यकुंडाजवळ अनेक यात्रेकरू कच्चे तांदूळ आणि बटाटे मलमलच्या कापडात बांधून गरम पाण्याच्या झऱ्यात शिजवण्यासाठी सोडतात आणि नंतर हे अन्न प्रसाद म्हणून घरी घेऊन जातात. चार धाम मंदिरांपैकी ही प्रथा केवळ या मंदिरात पाहायला मिळते. दैनंदिन पूजा एका निश्चित क्रमाने होते, सकाळी मंगला आरती आणि संध्याकाळी गर्भगृह बंद होण्यापूर्वी शयन आरती केली जाते. मंदिराचा हंगामही विधिपूर्वक सुरू आणि बंद होतो, अक्षय्य तृतीयेला मंदिर उघडते आणि दिवाळीनंतर दोन दिवसांनी येणाऱ्या यम द्वितीयेला बंद होते, तेव्हा यमुनेची उत्सवमूर्ती खरसाली गावात नेली जाते, जिथे ती हिवाळाभर तेथील शनिदेव मंदिरात राहते.

• खरसाली, नदीच्या पलीकडे यमुनोत्रीपासून सुमारे 1 किमी अंतरावर, येथे देवीचे हिवाळी निवासस्थान आहे आणि भारतातील सर्वात प्राचीन शनिदेव मंदिरांपैकी एक येथे आहे
• जानकी चट्टी, सुमारे 6 किमी अंतरावर, यमुनोत्रीच्या पायी यात्रेचा प्रारंभबिंदू, येथील स्वतःच्या गरम पाण्याच्या झऱ्यासाठीही प्रसिद्ध
• हनुमान चट्टी, सुमारे 13 किमी अंतरावर, मार्कंडेय तीर्थमार्गे जाणारा पर्यायी प्रारंभबिंदू, हा मार्ग ऋषी मार्कंडेय आणि मार्कंडेय पुराणाशी संबंधित आहे

मंदिराच्या बाह्य भागाचे आणि आजूबाजूच्या परिसराचे छायाचित्रण साधारणपणे करता येते, परंतु इतर चार धाम मंदिरांप्रमाणेच येथेही गर्भगृहात किंवा आरतीच्या वेळी छायाचित्रण न करण्याची विनंती केली जाते. शालीन वेशभूषा अपेक्षित आहे. मंदिराच्या उंचावरील थंड हवामानामुळे, विशेषतः सकाळी आणि संध्याकाळी, उबदार कपडे सोबत ठेवणे उचित ठरते. मंदिराजवळ राहण्याची सोय मर्यादित असून तेथे केवळ काही लहान आश्रम आणि गेस्ट हाऊस उपलब्ध आहेत. पायी प्रवासासाठी जानकी चट्टी किंवा हनुमान चट्टी येथे घोडे, पालख्या आणि हमाल भाड्याने मिळतात. पूजा आणि प्रसाद वाटपाचे काम उनियाल कुटुंबातील पुजारी करतात, आणि दरवर्षी हिवाळ्यात सुमारे सहा महिने मंदिर भाविकांसाठी बंद असते.