खजुराहो मंदिरे

सर्वसाधारण माहिती

खजुराहो मंदिरे हा मध्य प्रदेशातील छतरपूर जिल्ह्यात असलेला, सुमारे पंचवीस हयात हिंदू आणि जैन मंदिरांचा युनेस्को जागतिक वारसा समूह आहे. ही मंदिरे मुख्यतः इसवी सन ९५० ते १०५० या काळात चंदेल राजवंशाच्या राज्यकर्त्यांनी बांधली. ऐतिहासिक नोंदींनुसार या ठिकाणी एकेकाळी सुमारे ८५ मंदिरे सुमारे २० चौरस किलोमीटर परिसरात पसरलेली होती. आज हयात असलेली रचना त्यापेक्षा खूप लहान क्षेत्रात उभी आहे आणि अभ्यासक त्यांना पश्चिम, पूर्व आणि दक्षिण समूह असे संबोधतात.

येथील बहुतांश मंदिरे शिव आणि विष्णूला समर्पित आहेत, तर गणेश आणि सूर्यदेवासाठी स्वतंत्र मंदिरे आहेत. स्थळाच्या पूर्व भागातील एक समूह जैन तीर्थंकरांना वाहिलेला आहे. सर्वात मोठे आणि सर्वाधिक भेट दिले जाणारे मंदिर म्हणजे कंदारिया महादेव मंदिर, हे पश्चिम समूहातील शिवमंदिर विद्याधर राजाच्या काळात बांधले गेले. लक्ष्मण मंदिर आधी यशोवर्मनने सुरू केले आणि साधारण ९५४ मध्ये पूर्ण झाले. हे मंदिर विष्णूच्या वैकुंठ स्वरूपाला समर्पित आहे. युनेस्कोने १९८६ मध्ये या संकुलाला जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केले आणि उत्तर भारतातील नागर शैलीतील मंदिर कलेचा उत्कृष्ट नमुना म्हणून त्याला मान्यता दिली.

बहुतांश भाविकांसाठी खजुराहोतील दर्शन म्हणजे सक्रिय पूजास्थळात प्रवेश करण्याऐवजी मंदिरांमधील बागवाटांतून चालणे असते, कारण बहुतांश मंदिरे आता भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाच्या अखत्यारीत संरक्षित स्मारके म्हणून कार्यरत आहेत, दैनंदिन पूजेची स्थळे म्हणून नव्हे.

आख्यायिका आणि पौराणिक कथा

मंदिर परंपरेनुसार खजुराहोतील मंदिरनिर्मितीच्या काळाचा उगम हेमवती नावाच्या एका ब्राह्मण कन्येच्या आणि चंद्रदेवाच्या कथेशी जोडला जातो. स्थानिक आख्यायिकांनुसार एका रात्री चंद्राने स्नान करत असलेल्या हेमवतीला पाहिले आणि तो तिच्याकडे आकर्षित झाला. त्यांच्या मीलनातून चंद्रवर्मन नावाचा पुत्र जन्माला आला, जो विवाहबाह्य रीतीने जन्मला होता. स्थानिक परंपरेनुसार अविवाहित मातेच्या भूमिकेमुळे हेमवतीला समाजाकडून नाकारले गेले, म्हणून ती आपल्या बाळासह जंगलात निघून गेली आणि लोकनिंदेपासून दूर राहून त्याचे संगोपन केले.

चंद्रवर्मन पुढे एक पराक्रमी राज्यकर्ता बनला आणि मंदिर परंपरेनुसार त्याला चंदेल राजवंशाचा आद्य पुरुष मानले जाते, ज्याने पुढे मध्य भारताच्या या भागावर राज्य केले. कथेनुसार तो सत्तेवर आल्यावर त्याच्या आईने स्वप्नात येऊन त्याला अशी मंदिरे बांधण्यास सांगितले, जी मानवी इच्छा-आकांक्षांना जीवनाचा एक उघड भाग म्हणून दाखवतील, ती लपवण्याजोगी गोष्ट म्हणून नव्हे. स्थानिक आख्यायिका या स्वप्नाला काही मंदिरांच्या बाह्य भिंतींवर कोरलेल्या मोजक्या शृंगारिक शिल्पांशी जोडतात. ही शिल्पे संपूर्ण संकुलाचे मुख्य वैशिष्ट्य नसून, विशाल शिल्पकलेच्या योजनेचा एक भाग म्हणून पाहिली जातात.

ऐतिहासिक वाटचाल

ही मंदिरे साधारण एका शतकाच्या कालावधीत, मुख्यतः ९५० ते १०५० या काळात, अनेक चंदेल राज्यकर्त्यांच्या काळात बांधली गेली. या राज्यकर्त्यांनी मंदिरनिर्मितीचा उपयोग धार्मिक भक्ती आणि राजकीय सत्ता या दोन्हींचे प्रदर्शन करण्यासाठी केला. यशोवर्मनने लक्ष्मण मंदिराची उभारणी सुरू केली, जे साधारण ९५४ मध्ये पूर्ण झाले. त्याचा उत्तराधिकारी धंग विश्वनाथ मंदिराशी जोडला जातो, तर या काळातील राजवंशाचा सर्वात प्रभावशाली राजा विद्याधर याने साधारण १०२५ ते १०५० दरम्यान कंदारिया महादेव मंदिराचे बांधकाम पूर्ण केले.

१२०२ नंतर दिल्ली सल्तनतीच्या कुतुबुद्दीन ऐबकच्या सैन्याने या प्रदेशावर ताबा मिळवला आणि चंदेल सत्तेचा ऱ्हास झाला. पुढील शतकांमध्ये या स्थळाचे राजकीय महत्त्व हळूहळू कमी होत गेले आणि पंधराव्या ते अठराव्या शतकादरम्यान केव्हातरी ही मंदिरे मोठ्या प्रमाणात ओसाड पडली आणि जंगलाने त्यांना वेढून टाकले. नंतर लक्षात आले की या जंगलामुळेच अनेक शिल्पे नुकसानीपासून वाचली. १८३० च्या दशकात स्थानिक रहिवाशांनी ब्रिटिश सर्वेक्षक टी. एस. बर्ट यांना या स्थळापर्यंत नेले आणि त्यांनी हे स्थळ व्यापक प्रेक्षकांसमोर दस्तऐवजीकरण केले. १८६० च्या दशकात भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाचे अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी या मंदिरांचे पहिले सविस्तर सर्वेक्षण आणि वर्गीकरण केले. युनेस्कोने १९८६ मध्ये खजुराहो स्मारक समूहाला जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले.

स्थापत्यकला आणि पवित्र भूगोल

खजुराहोतील मंदिरे उत्तर भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेच्या नागर शैलीचे अनुसरण करतात. या शैलीचे वैशिष्ट्य म्हणजे गर्भगृहावर उभा असलेला वक्राकार शिखरमनोरा, ज्याला शिखर म्हटले जाते. येथील मंदिरांची रचना सामान्यतः वास्तु-पुरुष-मंडलावर आधारित असते, जो पवित्र अवकाश आखण्यासाठी वापरला जाणारा भौमितिक आराखडा आहे. भाविक साधारणपणे सभामंडप म्हणजे सभागृहासह जोडलेल्या दालनांच्या मालिकेतून जाऊन गर्भगृहापर्यंत पोहोचतात.

कंदारिया महादेव मंदिर या शैलीचे सर्वाधिक विकसित रूप दाखवते. त्याचे शिखर सुमारे १०१ फूट उंच आहे आणि त्याच्या भिंती व कोनाड्यांवर शेकडो कोरीव शिल्पे आहेत, ज्यात सप्त मातृका म्हणजे सात मातृदेवता, तसेच गणेश आणि शिवाचे वीरभद्र नावाचे योद्धा रूप यांचा समावेश आहे. भेट देणारे बहुतेक जण सर्वप्रथम शृंगारिक शिल्पांबद्दल विचारतात, पण या स्थळावरील एकूण शिल्पकामापैकी ती फार लहान भाग आहेत. अभ्यासकांच्या अंदाजानुसार दहापैकी एकाहूनही कमी शिल्पे अशी आहेत आणि ती कंदारिया महादेव आणि लक्ष्मण यांसारख्या मोजक्या मंदिरांच्या संक्रमणकालीन बाह्य भिंतींवर केंद्रित आहेत. उर्वरित शिल्पकाम याच वालुकाश्मात कोरलेल्या देवता, राजेशाही मिरवणुका, वादक, प्राणी आणि दैनंदिन जीवनातील दृश्यांचे दर्शन घडवते.

भाविकांचा अनुभव

खजुराहोतील दर्शन बहुतांश हिंदू तीर्थस्थळांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने चालते, कारण येथील बहुतांश मंदिरे आता नियमित पूजा नव्हे तर पाहण्यासाठी खुली असलेली स्मारके म्हणून कार्यरत आहेत. याला अपवाद म्हणजे मतंगेश्वर मंदिर, जे लक्ष्मण मंदिराच्या शेजारी पण तिकीट लागणाऱ्या पश्चिम समूहाच्या आवाराबाहेर आहे. चंदेल काळापासून या मंदिरात सतत पूजा सुरू आहे आणि येथे उत्तर भारतातील सर्वात मोठ्या शिवलिंगांपैकी एक आहे. येथे पुजारी नियमितपणे आरतीसह विविध विधी करतात. महाशिवरात्रीच्या सुमारास या मंदिरात शिवाच्या विवाहाचे स्मरण करणारा अनेक दिवसांचा उत्सव साजरा होतो, ज्यासाठी आसपासच्या परिसरातून मोठी गर्दी जमते. संध्याकाळी पश्चिम समूहात प्रकाशित मंदिरांच्या पार्श्वभूमीवर स्थळाचा इतिहास सांगणारा ध्वनी-प्रकाश कार्यक्रमही आयोजित केला जातो, ज्यासाठी दिवसाच्या प्रवेशापेक्षा वेगळे तिकीट काढावे लागते.

• मतंगेश्वर मंदिर, पश्चिम समूहापासून चालत जाण्याच्या अंतरावर, हे खजुराहो काळातील एकमेव मंदिर आहे जिथे आजही रोज पूजा होते आणि ते तेथील मोठ्या शिवलिंगासाठी ओळखले जाते
• रानेह धबधबा, सुमारे २० किमी अंतरावर, केन नदीने कोरलेली ग्रॅनाइट दरी, जी बऱ्याचदा मंदिर भेटीसोबत अर्धदिवसीय सहल म्हणून जोडली जाते

संपूर्ण पश्चिम समूहात मोबाईल किंवा हातातील कॅमेऱ्याने छायाचित्रण आणि व्हिडिओग्राफी करण्यास सामान्यतः परवानगी आहे. ट्रायपॉड वापरण्यासाठी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाची आगाऊ परवानगी आवश्यक आहे आणि कोरीव पृष्ठभागांजवळ फ्लॅश छायाचित्रण टाळण्याचा सल्ला दिला जातो. कठोर पोशाख नियम लागू नाही, तरीही साधे, आरामदायक कपडे आणि मंदिरांदरम्यानच्या दगडी वाटांसाठी मजबूत चालण्याचे बूट घालण्याची शिफारस केली जाते. पश्चिम समूह हे तिकीट लागणारे भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाचे स्मारक आहे, जेथे प्रवेश टोकन-रांग दर्शन पद्धतीऐवजी काउंटरवर किंवा क्यूआर-कोड पेमेंटद्वारे केला जातो. या संकुलात सावली असलेल्या बागवाटा, बाके आणि पिण्याच्या पाण्याची सुविधा आहे. संध्याकाळच्या ध्वनी-प्रकाश कार्यक्रमासाठी दिवसाच्या प्रवेशापेक्षा वेगळे तिकीट आवश्यक आहे.