दक्षिणेश्वर काली मंदिर

सामान्य माहिती

दक्षिणेश्वर काली मंदिर कोलकात्यातील हुगळी नदीच्या पूर्व काठावर वसलेले आहे आणि हे देवी कालीला तिच्या भवतारिणी रूपात समर्पित आहे. महिष्य कुळातील जमीनदार राणी रासमणी यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यात हे मंदिर बांधवले. पुढे हे मंदिर पुजारी रामकृष्ण परमहंस यांच्याशी घनिष्ठपणे जोडले गेले. त्यांनी येथे तीन दशके सेवा दिली आणि त्यांच्या शिकवणीने बंगालच्या पलीकडूनही भाविकांना आकर्षित केले. आज दररोज हजारो भाविक दर्शनासाठी येथे येतात, विशेषतः काली पूजा आणि इतर उत्सवांच्या काळात त्यांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढते.

आख्यायिका आणि पौराणिक कथा

मंदिर ट्रस्टच्या माहितीनुसार, १८४७ मध्ये रासमणी काशीला जाऊन काली देवीची पूजा करण्यासाठी नावेने प्रवास करण्याच्या तयारीत होत्या. प्रवासाच्या आदल्या रात्री त्यांना एक स्वप्न पडले. त्या स्वप्नात देवीने सांगितले की तीर्थयात्रेची गरज नाही. त्याऐवजी गंगेच्या काठावर देवीची मूर्ती स्थापन करून तेथे नियमित पूजा करण्याची व्यवस्था करावी असे देवीने सांगितले. रासमणी यांनी तीर्थयात्रा रद्द केली आणि जेक हेस्टी नावाच्या एका इंग्रज व्यक्तीकडून दक्षिणेश्वर गावातील, जे त्यावेळी साहेबान बागिचा या नावाने ओळखले जाई, नदीकाठची जागा विकत घेतली. मंदिराच्या परंपरेनुसार, स्वप्नात दिसलेल्या रचनेनुसारच मंदिर उभारण्यात अनेक वर्षे लागली. हे मंदिर नदीच्या दिशेने दक्षिणाभिमुख उभारले गेले आणि गर्भगृह देवी व शिव दोघांनाही सामावून घेण्याइतके मोठे बांधले गेले. ही संपूर्ण उभारणी एक सामान्य दानकार्य नसून त्या दैवी आज्ञेचे पालन मानली जाते. यामुळेच शयन अवस्थेतील शिवावर उभी असलेली भवतारिणीची मूर्ती मुख्य गाभाऱ्यात विराजमान आहे, अन्यथा कुटुंबाने कदाचित दुसऱ्या देवतेची निवड केली असती. यामुळेच अनेक पिढ्यांतील भाविकांसाठी हे मंदिर भवतारिणीच्या नावाशी कायम जोडलेले राहिले आहे.

ऐतिहासिक वाटचाल

मंदिराचे बांधकाम १८४७ ते १८५५ या काळात झाले. त्या काळातील बंगालमधील मंदिरासाठी सुमारे नऊ लाख रुपये खर्च झाल्याची नोंद आहे, जी त्यावेळी मोठी रक्कम होती. भवतारिणीच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना ३१ मे १८५५ रोजी स्नान यात्रेच्या दिवशी झाली. त्यावेळी संपूर्ण परिसरातून मोठ्या संख्येने लोक उत्सवासाठी जमले होते. रासमणी यांनी रामकुमार चट्टोपाध्याय या ब्राह्मण पुजाऱ्याची दैनंदिन पूजेसाठी नियुक्ती केली. रामकुमार यांनी आपला धाकटा भाऊ गदाधर, जे पुढे रामकृष्ण परमहंस म्हणून ओळखले गेले, आणि एका पुतण्याला मदतीसाठी सोबत आणले. १८५६ मध्ये रामकुमार यांचे निधन झाले आणि रामकृष्ण यांनी मुख्य पुजारी म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. त्यांनी सुमारे तीन दशके हे पद सांभाळले. त्यांच्या गूढ साधनापद्धती आणि सर्व धार्मिक मार्ग एकाच सत्यापर्यंत पोहोचवतात या शिकवणीमुळे विद्वान, समाजसुधारक आणि पुढे स्वामी विवेकानंद यांच्यासारखे शिष्य त्यांच्याकडे आकर्षित झाले. रामकृष्ण यांच्या १८८६ मधील निधनानंतर स्वामी विवेकानंद यांनी रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली.

वास्तुकला आणि पवित्र भूगोल

मुख्य गाभारा नवरत्न शैलीत, म्हणजेच नऊ शिखरांच्या शैलीत बांधलेला आहे, जी एकोणिसाव्या शतकातील बंगाली मंदिरांमध्ये सामान्य होती. हे मंदिर सुमारे १४ मीटर चौरस आकाराच्या तीन मजली पायावर उभे असून त्याची उंची ३० मीटरहून थोडी अधिक आहे. वरच्या दोन मजल्यांवर नऊ शिखरे आहेत आणि रुंद पायऱ्यांची शृंखला मंचावर घेऊन जाते, जो नदीच्या दिशेने दक्षिणाभिमुख आहे. आतील गर्भगृहात चांदीच्या सिंहासनावर भवतारिणीची मूर्ती शयन अवस्थेतील शिवाच्या छातीवर उभी असलेल्या स्वरूपात आहे. दोन्ही मूर्ती सहस्रदल कमळाच्या आकाराच्या पीठावर स्थापित आहेत. मुख्य मंदिराच्या पश्चिमेला बारा एकसारखी शिवमंदिरे आहेत, जी आट-छाला शैलीत बांधलेली आहेत. ही वक्राकार छपराची शैली ग्रामीण बंगालमध्ये सामान्यपणे आढळते. ही शिवमंदिरे पूर्वेकडे नदीच्या दिशेने तोंड करून उभी आहेत आणि दर्शनापूर्वी भाविक स्नान करतात त्या घाटाला लागून आहेत. उत्तरेकडे स्वतंत्र मंदिरात राधा-कृष्णाच्या मूर्ती आहेत आणि मुख्य मंदिरासमोर नाटमंदिर आहे, जो संगीत आणि धार्मिक विधींसाठी वापरला जाणारा स्तंभयुक्त सभामंडप आहे. अशा प्रकारे काली, शिव आणि कृष्ण या तिघांची पूजा एकाच नदीकाठच्या प्रांगणात केली जाते, जी या मंदिराच्या बांधणीमागील भक्तिपरंपरेची व्यापकता दर्शवते.

भाविकांचा अनुभव

दर्शनादरम्यान मुख्य गाभाऱ्यात छायाचित्रण आणि मोबाईल फोन वापरण्यास परवानगी नाही. भाविक प्रवेशद्वाराजवळील क्लोकरूममध्ये फोन, कॅमेरे आणि बॅगा जमा करूनच देवीच्या दर्शनासाठी रांगेत उभे राहतात. शिवमंदिरे आणि घाट पाहण्यासह संपूर्ण दर्शनासाठी साधारणतः एक ते दोन तास लागतात. काली पूजा आणि इतर मोठ्या उत्सवांच्या काळात रांगा प्रांगणाबाहेरही खूप लांबवर पसरतात, त्यामुळे यास अधिक वेळ लागतो. सकाळ आणि संध्याकाळच्या आरतीने दिवसभराचे दर्शन सत्र सुरू आणि समाप्त होते. दुपारच्या सुमारास देवीच्या भोगासाठी गाभारा थोड्या वेळासाठी बंद ठेवला जातो आणि नंतर दुपारनंतर पुन्हा उघडला जातो. मंदिराच्या इतिहासाशी संबंधित दोन स्थळे याच सहलीत सामान्यतः पाहिली जातात.

• बेलूर मठ, सुमारे ४ किमी अंतरावर आहे. मंदिराच्या स्वतःच्या जेट्टीवरून हुगळी नदी पार करणाऱ्या छोट्या प्रवासी नौकेने तेथे पोहोचता येते. हे रामकृष्ण मठाचे मुख्यालय आहे, ज्याची स्थापना रामकृष्णांचे शिष्य स्वामी विवेकानंद यांनी केली.
• अद्यापीठ आश्रम, त्याच काठावर सुमारे १ किमी अंतरावर आहे. हा काली उपासनेचा आश्रम असून अनेक भाविक दक्षिणेश्वर दर्शनासोबत येथेही भेट देतात.

दर्शनादरम्यान मुख्य गाभाऱ्यात छायाचित्रण आणि मोबाईल फोन वापरण्यास परवानगी नाही, मात्र बाहेरील प्रांगणात आणि घाटाजवळ सामान्यतः यास परवानगी असते. बंगालमधील हिंदू मंदिरांतील सर्वसाधारण प्रथेनुसार साधे आणि सभ्य कपडे घालणे अपेक्षित आहे. भाविक प्रवेशद्वाराजवळील क्लोकरूममध्ये मोबाईल फोन, कॅमेरे आणि बॅगा जमा करूनच दर्शनाच्या रांगेत सामील होतात आणि दर्शनानंतर त्या पुन्हा घेतात. या संकुलात मुख्य काली मंदिर, बारा शिवमंदिरे आणि एक राधा-कृष्ण मंदिर यांचा समावेश आहे, त्यामुळे संपूर्ण प्रांगण आणि घाट पाहण्यासाठी अतिरिक्त वेळ राखून ठेवावा.