सुरकंडा देवी मंदिर

आढावा

सुरकंडा देवी मंदिर उत्तराखंडमधील टेहरी जिल्ह्याच्या जौनपूर विकास खंडातील कद्दुखाल गावाजवळ, समुद्रसपाटीपासून सुमारे 3,030 मीटर उंचीवरील एका पर्वतरांगेवर वसलेले आहे. येथे विराजमान देवीची काली देवीचे रूप म्हणून पूजा केली जाते आणि स्थानिक लोक तिला सुरेश्वरी म्हणूनही संबोधतात. उत्तराखंडातील सिद्धपीठांपैकी (देवीच्या आध्यात्मिक शक्तीचे स्थान मानली जाणारी ठिकाणे) हे मंदिर सर्वाधिक उंचीवरील स्थानांपैकी एक आहे आणि संपूर्ण भारतातील देवीच्या 101 सिद्धपीठांच्या परंपरेत त्याचा समावेश होतो.

आख्यायिका आणि पौराणिक कथा

परंपरेनुसार, देवी सतीचे शरीर विभागले गेल्यानंतर तिचे मस्तक याच स्थानी पडले होते, आणि याच घटनेतून व्यापक शक्तिपीठ परंपरेची निर्मिती झाली असे मानले जाते. सतीने आपले वडील राजा दक्ष यांच्या इच्छेविरुद्ध शिवाशी विवाह केला होता. दक्षाने एक वैदिक यज्ञ आयोजित केला आणि त्यात शिवाला निमंत्रण दिले नाही, तरीही सती तेथे उपस्थित राहिली, पण तिथे तिच्या वडिलांनी सर्वांसमोर तिच्या पतीचा अपमान केला. हा अपमान सहन न झाल्याने तिने यज्ञकुंडात आपला देह अर्पण केला. सतीच्या मृत्यूची वार्ता कळताच भगवान शिव दुःख आणि क्रोधाने व्याकूळ झाले आणि तिचा देह घेऊन शोकाकुल अवस्थेत संपूर्ण विश्वात फिरू लागले. तेव्हा भगवान विष्णू यांनी आपल्या सुदर्शन चक्राने तिच्या देहाचे 51 तुकडे केले, आणि हे तुकडे जिथे जिथे पडले, ती स्थाने शक्तिपीठ म्हणून ओळखली जाऊ लागली. जिथे तिचे मस्तक पडले, ते स्थान सिरकंडा या नावाने ओळखले जाऊ लागले, जे पुढे सुरकंडा असे रूढ झाले.

केदारखंड आणि स्कंद पुराणांवर आधारित मंदिराच्या परंपरांनुसार, इंद्राने आपले राज्य गमावल्यानंतर याच ठिकाणी सुरेश्वरी रूपातील देवीची आराधना करून ते पुन्हा मिळवले होते. अशी श्रद्धा आहे की जो भाविक श्रद्धेने देवीजवळ येतो, त्यालाही अशाच प्रकारे आपली मनोकामना पूर्ण झाल्याचा अनुभव येतो.

ऐतिहासिक वाटचाल

मंदिराच्या परंपरेनुसार, राजा कनकपाल यांच्या कारकिर्दीत सुमारे 1,000 वर्षांपूर्वी या मंदिराचे बांधकाम झाले. या स्थापनाकाळानंतरच्या पुढील बांधकामाचा तपशील उपलब्ध मंदिर स्रोतांमध्ये नोंदवलेला नाही. तेव्हापासून येथे अखंडपणे पूजाअर्चा सुरू आहे आणि आजही हे एक सक्रिय तीर्थक्षेत्र आहे, जिथे वर्षभर पूजा व अर्चना केली जाते.

स्थापत्य आणि पवित्र भूगोल

हे मंदिर गढवाली डोंगरी स्थापत्यशैलीतील वैशिष्ट्यपूर्ण दगड आणि लाकडाच्या बांधकामात उभारलेले आहे. भिंती स्थानिक दगडांनी बांधलेल्या असून छतावर लाकडी कौले आहेत; भिंती व खांबांवरील कोरीव काम स्थानिक कारागिरांनी पारंपरिक हत्यारांनी केलेले आहे. मंदिराच्या रचनेत देवीची मूर्ती असलेला मुख्य गाभारा आणि त्यास लागून भाविकांना प्रार्थनेसाठी जमण्याचा मंडप आहे. याच परिसरात शिव आणि हनुमानाची मंदिरेही आहेत. या डोंगरमाथ्यावरून त्रिशूल, चौखंबा, नंदा देवी, बद्रीनाथ, केदारनाथ, गंगोत्री आणि यमुनोत्री या हिमालयीन शिखरांसह डून खोरे, मसुरी, नवी टेहरी, चंबा, कुंजापुरी आणि चंद्रबनी यांचेही दृश्य दिसते. उंचीमुळे हिवाळ्यात हा परिसर बर्फाच्छादित राहतो.

भाविकांचा अनुभव

देवीकडे इच्छा व्यक्त करताना भाविक मंदिरात चुनरी, म्हणजे लाल रंगाचे नवस वस्त्र, बांधतात आणि इच्छा पूर्ण झाल्यावर पुन्हा येऊन ती सोडतात; ही प्रथा अनेक पिढ्यांपासून येथे चालत आली आहे. वर्षभर येथे रोज पूजा होते, मात्र नवरात्री (देवीच्या विविध रूपांची नऊ रात्री केली जाणारी उपासना) आणि गंगा दसऱ्याच्या काळात भाविकांची गर्दी वाढते, तेव्हा येथे यात्रा भरते आणि आसपासच्या डोंगरी जिल्ह्यांतून मोठ्या संख्येने भाविक येतात. उंचीवरील अशा मंदिरांना भेट देण्यासाठी साधारणपणे हवामान निरभ्र असणारे महिने निवडले जातात, कारण हिवाळ्यात बर्फ आणि उंचसखल भूभागामुळे पोहोचणे कठीण होऊ शकते.