कासार देवी मंदिर

माहिती

कासार देवी मंदिर उत्तराखंडमधील अल्मोडापासून सुमारे ८ किलोमीटर अंतरावर, कासार गावाच्या वर वसलेले आहे. हे मंदिर देवी कासार देवीला समर्पित असून तिला दुर्गेचे एक रूप मानले जाते. शाक्त परंपरेतील देवीपूजेशी निगडित अशा स्थळांपैकी हे मंदिर १०८ सिद्ध शक्तिपीठांमध्ये गणले जाते. या डोंगरउतारावर नोंदवली गेलेली भू-चुंबकीय विसंगती या मंदिराला बहुतांश शक्तिपीठांपेक्षा वेगळे ठरवते, त्यामुळे येथे भाविक, गिर्यारोहक आणि पर्यटकांबरोबरच भौतिकशास्त्रज्ञ व भूगर्भशास्त्रज्ञही येत असतात. स्वामी विवेकानंदांनी येथे भेट दिल्यानंतर या स्थळाची ख्याती आणखी वाढली, त्यांच्या मुक्कामाबद्दलचा तपशील इतिहासाच्या विभागात दिला आहे.

दंतकथा आणि पौराणिक संदर्भ

परंपरेनुसार, या डोंगराची कथा ख्रिस्तपूर्व सुमारे ९०० वर्षांपासून सुरू होते, जेव्हा कश्यप वंशाचे अनुयायी पश्चिम आशियातून येऊन याच डोंगरावर स्थायिक झाले, जो पुढे कश्यप हिल या नावाने ओळखला जाऊ लागला. काळाच्या ओघात या रहिवाशांचे नाव देवीच्या नावात मिसळले गेले असे मानले जाते, आणि त्यातूनच कासार देवी हे नाव रूढ झाले. मंदिराच्या परंपरेतील आणखी एका प्रवाहानुसार, देवी दुर्गेची भक्ती करणाऱ्या कत्युरी राजांनी याच ठिकाणी मंदिर उभारल्याचे मानले जाते. मंदिराशी संबंधित नोंदींनुसार, नवरात्रीत पूजल्या जाणाऱ्या दुर्गेच्या नऊ रूपांपैकी सहावे रूप असलेली देवी कात्यायनी येथेच प्रथम प्रकट झाली, त्यामुळेच कासार देवी मंदिरात आजही तिची पूजा केली जाते. मंदिराजवळील एका गुहेत बौद्ध गुरू लामा अनागारिका गोविंद यांनी दीर्घकाळ ध्यान केल्याचे मानले जाते. मंदिराभोवती असलेले चुंबकीय क्षेत्र शरीरात एक विशिष्ट ऊर्जा निर्माण करते असा समज आहे. मंदिराच्या परंपरेनुसार, येथे केलेले ध्यान असामान्य शक्ती प्राप्त करून देऊ शकते असे मानले जाते.

ऐतिहासिक वाटचाल

पौराणिक संदर्भानुसार कासार देवी मंदिराची स्थापना दुसऱ्या शतकात झाली असे मानले जाते, मात्र हे शिलालेखांऐवजी परंपरेतूनच जपले गेले आहे. सन १८९० मध्ये स्वामी विवेकानंदांनी याच ठिकाणी ध्यान केले आणि येथेच त्यांना आत्मज्ञान प्राप्त झाले असे मानले जाते. १९६० आणि १९७० च्या दशकांत मंदिराचा परिसर हिप्पी प्रवासमार्गावरील एक थांबा बनला, आणि या स्थळाच्या इतिहासात हे एक नवे पर्व जोडले गेले. याशिवाय, नासाच्या संशोधकांसह अनेक शास्त्रज्ञांनी हा परिसर अनेक दशके अभ्यासला आहे, कारण दक्षिण अमेरिकेतील माचू पिचू आणि इंग्लंडमधील स्टोनहेंज यांच्यासोबतच जगातील अशा फक्त तीन ठिकाणांपैकी हे एक आहे जिथे पृथ्वीच्या व्हॅन अ‍ॅलन पट्ट्याशी तुलना करता येईल अशी चुंबकीय विसंगती पृष्ठभागावर नोंदवली गेली आहे. मंदिराच्या आवारात बसवलेल्या आठ जीपीएस खुणांनी या संशोधनाला हातभार लावला असून, शास्त्रज्ञ याचा वापर गुरुत्वाकर्षण बिंदू म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या घटनेचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी करतात. आज हे स्थळ पूजास्थान, ध्यानस्थळ आणि वैज्ञानिक संशोधनाचा विषय म्हणून कार्यरत आहे.

वास्तुकला आणि पवित्र भूगोल

हे मंदिर कश्यप हिलवरील एका गुहेसदृश जागेत, जंगलाने वेढलेल्या ठिकाणी बांधलेले आहे. गाभाऱ्यात, म्हणजेच देवीची मूर्ती असलेल्या आतील भागात, देवीची मूर्ती असून तिच्या मागे सिंहाच्या आकाराचे एक शिल्प कोरलेले आहे. या रचनेचे मूळ आकारमान आणि स्थान कायम ठेवून वेळोवेळी नूतनीकरण करण्यात आले आहे. या परिसरातील जंगल आणि डोंगराळ भूभाग यामुळे भाविकांबरोबरच येथे योग आणि ध्यान करणारेही अनेक जण येतात.

भाविकांचा अनुभव

कासार देवी मंदिरात प्रसादाची कोणतीही ठराविक पद्धत नसल्याने भाविक साधारणपणे फळे, फुले, नारळ आणि ओढण्या अर्पण करतात. येथे देवीसमोर केलेली मनोकामना पूर्ण होते असे अनेक भाविक मानतात. कार्तिक पौर्णिमेला, म्हणजेच कार्तिक महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी भरणारी कासार यात्रा दरवर्षी हजारो भाविकांना या डोंगरउतारावर आकर्षित करते. बहुतांश दुर्गा मंदिरांप्रमाणेच येथेही विस्तृत विधींऐवजी दर्शनावरच म्हणजेच देवीचे दर्शन घेण्यावरच भर दिला जातो. डोंगराळ स्थान आणि जवळच्या शहरांपासूनचे अंतर लक्षात घेता, प्रवासापूर्वी हवामान आणि रस्त्यांची स्थिती तपासून घेण्याचा सल्ला भाविकांना दिला जातो.