ત્ર્યમ્બકેશ્વર

ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ

ભગવાન શિવના દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગોમાં આઠમું જ્યોતિર્લિંગ શ્રી ત્ર્યંબકેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના નાસિક જિલ્લામાં બ્રહ્મગિરી પર્વતની તળેટીમાં અને પવિત્ર ગોદાવરી નદીના કિનારે આ દિવ્ય જ્યોતિર્લિંગ સ્થિત છે. પ્રાચીન કાળથી આ સ્થાન શૈવ ઉપાસકો, યોગીઓ અને તીર્થયાત્રીઓ માટે અતિ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિર તેની આધ્યાત્મિક શક્તિ, પૌરાણિક મહત્તા અને અદભૂત પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય માટે વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે.

“ત્ર્યંબકેશ્વર” નામનો અર્થ ત્રણ નેત્રવાળા ભગવાન શિવ એવો થાય છે. આ જ્યોતિર્લિંગની વિશેષતા એ છે કે અહીં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ ત્રિમૂર્તિના પ્રતિકરૂપ ત્રણ લિંગ એક જ ગર્ભગૃહમાં સ્થાપિત છે. ભક્તો માનતા હોય છે કે અહીં દર્શન અને પૂજન કરવાથી મનુષ્યના પાપો નષ્ટ થાય છે અને જીવનમાં સુખ, સમૃદ્ધિ તથા આધ્યાત્મિક શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિરનું ધાર્મિક મહત્વ

ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિર હિંદુ ધર્મના અતિ પવિત્ર તીર્થોમાંનું એક છે. ગોદાવરી નદીનું ઉદ્ભવસ્થાન પણ આ વિસ્તારમાં આવેલું હોવાથી આ સ્થાનને વિશેષ પવિત્રતા પ્રાપ્ત થઈ છે. ગોદાવરીને “દક્ષિણ ગંગા” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. શ્રદ્ધાળુઓ અહીં સ્નાન, પિતૃ તર્પણ, કાલસર્પ દોષ નિવારણ, નારાયણ નાગબલી અને મહામૃત્યુન્જય જપ જેવા વિશેષ ધાર્મિક અનુષ્ઠાન કરવા આવે છે.

ત્ર્યંબકેશ્વર ખાતે યોજાતો કુંભમેળો સમગ્ર ભારતના સૌથી મોટા આધ્યાત્મિક મેળાઓમાંનો એક ગણાય છે. લાખો સાધુ-સંતો અને ભક્તો અહીં પવિત્ર સ્નાન માટે આવે છે.

ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગની પ્રાકટ્ય કથા

શિવપુરાણ અનુસાર પ્રાચીન સમયમાં ગૌતમ ઋષિ પોતાની પત્ની અહલ્યા સાથે બ્રહ્મગિરી પર્વત પાસે નિવાસ કરતા હતા. તેમણે વર્ષો સુધી કઠોર તપ કરીને દેવતાઓને પ્રસન્ન કર્યા હતા. એક સમયે ત્યાં ભારે દુષ્કાળ પડ્યો અને પાણીની અછત સર્જાઈ. ગૌતમ ઋષિએ પ્રાણીઓ અને મનુષ્યોના કલ્યાણ માટે વર્ણદેવની ઉપાસના કરી.

વરુણદેવે પ્રસન્ન થઈ ગૌતમ ઋષિને અક્ષય જળનો આશીર્વાદ આપ્યો, જેના કારણે સમગ્ર પ્રદેશ ફરી હરિયાળો બની ગયો. અનેક ઋષિઓ અને લોકો ત્યાં વસવા લાગ્યા. પરંતુ ઈર્ષ્યાથી પ્રેરાઈ કેટલાક ઋષિઓએ ગૌતમ ઋષિને અપમાનિત કરવા કાવતરું રચ્યું.

ભગવાન ગણેશના માધ્યમથી ગૌતમ ઋષિ પર ગૌહત્યાનો કલંક લગાવવામાં આવ્યો. આ ઘટનાથી વ્યથિત થઈ ગૌતમ ઋષિએ ભગવાન શિવની કઠોર ઉપાસના શરૂ કરી. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન શિવ માતા પાર્વતી અને ગંગાજી સાથે પ્રગટ થયા.

ગૌતમ ઋષિએ ભગવાન શિવ પાસે ગંગાને પૃથ્વી પર લાવવાની પ્રાર્થના કરી. ભગવાન શિવે તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ગંગાને ત્યાં સ્થાપિત કરી, જે આગળ જઈ ગોદાવરી નદી તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ. ત્યારબાદ ભગવાન શિવ ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે ત્યાં સ્થિર થયા.

ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિરનું સ્થાપત્ય

ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિર કાળા પથ્થરથી બનેલું ભવ્ય અને પ્રાચીન શૈલીનું મંદિર છે. મંદિરનું વર્તમાન સ્વરૂપ પેશવા બાલાજી બાજીરાવ દ્વારા નિર્માણ કરાવવામાં આવ્યું હતું. મંદિરની દિવાલો, શિલ્પકલા અને કોતરણી પ્રાચીન ભારતીય સ્થાપત્યકલાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

મંદિર પરિસરમાં કુશાવર્ત કુંડ આવેલું છે, જેને ગોદાવરી નદીનું પ્રારંભિક તીર્થસ્થાન માનવામાં આવે છે. અહીં અનેક નાના મંદિરો અને સાધુ-સંતોની સમાધિઓ પણ આવેલ છે.

ત્ર્યંબકેશ્વર સાથે જોડાયેલા વિશેષ અનુષ્ઠાન

ત્ર્યંબકેશ્વર ખાસ કરીને કાલસર્પ દોષ નિવારણ પૂજા માટે પ્રસિદ્ધ છે. દેશ-વિદેશથી લોકો અહીં આવીને નારાયણ નાગબલી, પિતૃ દોષ નિવારણ અને મહામૃત્યુન્જય જપ જેવા ધાર્મિક વિધિ-વિધાનો કરાવે છે. માન્યતા છે કે આ અનુષ્ઠાનો કરવાથી જીવનની અનેક મુશ્કેલીઓ દૂર થાય છે.

ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિર નજીકના દર્શનીય સ્થળો

ત્ર્યંબકેશ્વર નજીક કુશાવર્ત તીર્થ, અંજનેરી પર્વત, ગોરખનાથ ગુફા, બ્રહ્મગિરી પર્વત અને વૈતરણા સરોવર જેવા પવિત્ર અને પ્રાકૃતિક સ્થળો આવેલા છે. આ સ્થળો યાત્રાળુઓ માટે વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.

ત્ર્યંબકેશ્વર મંત્ર

ભગવાન ત્ર્યંબકેશ્વરની કૃપા મેળવવા માટે ભક્તો નીચેના મંત્રનો જાપ કરે છે:

“ૐ ત્ર્યંબકં યજામહે સુગંધિં પુષ્ટિવર્ધનમ્ ।
ઉર્વારુકમિવ બંધનાન્મૃત્યોર્મુક્ષીય મામૃતાત્ ॥”