રામેશ્વરમ જ્યોતિર્લિંગ
ભગવાન શિવના દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગોમાં અગિયારમું જ્યોતિર્લિંગ શ્રી રામેશ્વરમ તરીકે વિશ્વવિખ્યાત છે. આ પવિત્ર ધામ તમિલનાડુ રાજ્યના રામનાથપુરમ જિલ્લામાં આવેલું છે અને હિંદુ ધર્મના ચાર ધામોમાંથી એક તરીકે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. રામેશ્વરમ હિંદ મહાસાગર અને બંગાળની ખાડી વચ્ચે આવેલા સુંદર શંખાકાર દ્વીપ પર સ્થિત છે. ભગવાન શ્રીરામે સ્વયં અહીં શિવલિંગ સ્થાપિત કર્યું હતું, તેથી આ સ્થાનનું આધ્યાત્મિક મહાત્મ્ય અતિ વિશાળ માનવામાં આવે છે.
દક્ષિણ ભારતનું કાશી ગણાતું રામેશ્વરમ ભક્તો માટે શ્રદ્ધા, ભક્તિ અને મોક્ષનું પ્રતિક છે. અહીં આવેલ ભવ્ય રામનાથસ્વામી મંદિર તેની દ્રવિડ શૈલીની અનોખી સ્થાપત્યકળા માટે પ્રસિદ્ધ છે. મંદિરનો લાંબો અને ભવ્ય કોરિડોર વિશ્વના સૌથી વિશાળ મંદિર ગલિયારાઓમાં ગણાય છે. ભક્તો માનતા હોય છે કે અહીં ભગવાન શિવ અને ભગવાન શ્રીરામ બંનેની કૃપા એકસાથે પ્રાપ્ત થાય છે.
રામેશ્વરમ જ્યોતિર્લિંગની પૌરાણિક કથા
ત્રેતાયુગ દરમિયાન ભગવાન વિષ્ણુએ શ્રીરામ સ્વરૂપે અવતાર ધારણ કરીને ધર્મની સ્થાપના કરી. વનવાસ દરમિયાન રાવણે માતા સીતાનું હરણ કર્યું, ત્યારબાદ ભગવાન શ્રીરામ સીતાજીની શોધમાં નીકળ્યા. હનુમાનજી અને સુગ્રીવની મદદથી તેમને ખબર પડી કે માતા સીતા લંકામાં છે.
ભગવાન શ્રીરામ પોતાની વાનર સેના સાથે સમુદ્ર કિનારે પહોંચ્યા અને લંકા સુધી પહોંચવાનો માર્ગ શોધવા લાગ્યા. તે સમયે તેમને તરસ લાગી, પરંતુ જળપાન કરતા પહેલાં તેમને સ્મરણ થયું કે તેમણે પોતાના આરાધ્ય ભગવાન શિવની પૂજા કરી નથી. તેથી તેમણે ત્યાં જ રેતીમાંથી પાર્થિવ શિવલિંગ બનાવી ભગવાન શિવની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી.
ભગવાન શ્રીરામે પ્રાર્થના કરી કે, “હે મહાદેવ! ધર્મયુદ્ધમાં મને સફળતા આપો અને અધર્મનો નાશ કરવાની શક્તિ આપો.” શ્રીરામની નિષ્ઠાભરી ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન શિવ માતા પાર્વતી સાથે ત્યાં પ્રગટ થયા અને તેમને વિજયનો આશીર્વાદ આપ્યો.
ત્યારબાદ ભગવાન શ્રીરામે ભગવાન શિવને વિનંતી કરી કે તેઓ સદાય આ પવિત્ર સ્થાન પર નિવાસ કરે જેથી સમગ્ર જગતના ભક્તોને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય. ભગવાન શિવે આ પ્રાર્થના સ્વીકારી અને જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે ત્યાં સ્થિર થયા. ભગવાન શ્રીરામ દ્વારા સ્થાપિત હોવાથી આ જ્યોતિર્લિંગ “રામેશ્વરમ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
રામેશ્વરમનું ધાર્મિક મહત્વ
રામેશ્વરમ હિંદુ ધર્મના અતિ પવિત્ર યાત્રાધામોમાંનું એક છે. ચાર ધામ યાત્રામાં તેનો સમાવેશ થાય છે, તેથી દરેક હિંદુ માટે જીવનમાં એકવાર અહીં દર્શન કરવાનું વિશેષ પુણ્યકારક માનવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે રામેશ્વરમ જ્યોતિર્લિંગના દર્શન અને ગંગાજળથી અભિષેક કરવાથી પાપોનું ક્ષય થાય છે અને ભક્તને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.
અહીં આવેલા ૨૨ પવિત્ર કુંડોમાં સ્નાન કરવાનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ છે. ભક્તો પહેલા આ તીર્થકુંડોમાં સ્નાન કરે છે અને ત્યારબાદ ભગવાન રામનાથસ્વામીના દર્શન કરે છે.
રામનાથસ્વામી મંદિરનું સ્થાપત્ય
રામેશ્વરમ મંદિર દ્રવિડ સ્થાપત્યકળાનું અદ્ભુત ઉદાહરણ છે. મંદિરના વિશાળ સ્તંભો, સુંદર કોતરણી અને લાંબા ગલિયારાઓ ભક્તોને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે. મંદિરનો ભવ્ય કોરિડોર લગભગ 1200 મીટરથી વધુ લાંબો છે, જે વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે.
મંદિર પરિસરમાં ભગવાન શિવ ઉપરાંત માતા પાર્વતીના “પર્વતવર્ધિની” અને “વિશાલાક્ષી” સ્વરૂપોની પણ પૂજા થાય છે. અહીં કાશીથી લાવવામાં આવેલ શિવલિંગ પણ સ્થાપિત છે.
રામેશ્વરમ સાથે જોડાયેલા મુખ્ય સ્થળો
રામેશ્વરમ નજીક રામસેતુ, સીતાકુંડ, કોડંડ સ્વામી મંદિર, એકાંત રામ મંદિર અને સેતુ માધવ મંદિર જેવા અનેક પવિત્ર સ્થળો આવેલાં છે. આ તમામ સ્થળો ભગવાન શ્રીરામના જીવન અને રામાયણ સાથે જોડાયેલા હોવાથી યાત્રાળુઓ માટે અત્યંત આસ્થાનું કેન્દ્ર છે.
રામેશ્વરમ જ્યોતિર્લિંગનો મંત્ર
ભગવાન રામેશ્વરની કૃપા મેળવવા માટે ભક્તો નીચેનો મંત્ર જાપ કરે છે:
“ૐ રામેશ્વરાય નમઃ॥”