શ્રી મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ પરિચય
શ્રી મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ ભગવાન શિવના દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગોમાં દ્વિતીય જ્યોતિર્લિંગ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. આ પવિત્ર અને દિવ્ય તીર્થ આંધ્ર પ્રદેશના શ્રીશૈલ પર્વત પર કૃષ્ણા નદીના કિનારે આવેલું છે. શ્રીશૈલમને “દક્ષિણનું કૈલાસ” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે અહીં ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીનું વિશેષ નિવાસ માનવામાં આવે છે.
“મલ્લિકાર્જુન” નામ બે શબ્દોથી બનેલું છે — “મલ્લિકા” એટલે માતા પાર્વતી અને “અર્જુન” એટલે ભગવાન શિવ. આ રીતે મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગમાં ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી બંનેનું સંયુક્ત દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે. માન્યતા છે કે અહીં ભક્તિભાવથી દર્શન અને પૂજન કરવાથી પાપોનો નાશ થાય છે અને જીવનમાં સુખ-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગની પૌરાણિક કથા
પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર એક વખત ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના પુત્રો શ્રી ગણેશજી અને કાર્તિકેયજી વચ્ચે વિવાદ થયો કે બંનેમાં પ્રથમ લગ્ન કોના થશે. આ વિવાદનો અંત લાવવા ભગવાન શિવે બંનેને કહ્યું કે જે સમગ્ર પૃથ્વીની સાત પરિક્રમા પહેલા પૂર્ણ કરશે, તેના લગ્ન પહેલા કરાશે.
કાર્તિકેયજી તરત જ પોતાના વાહન મોર પર બેસીને પૃથ્વીની પરિક્રમા માટે નીકળી પડ્યા. જ્યારે શ્રી ગણેશજીએ પોતાના માતા-પિતાની પરિક્રમા કરી અને જણાવ્યું કે માતા-પિતા જ સમગ્ર બ્રહ્માંડ સમાન છે. તેમના આ જ્ઞાન અને ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીએ ગણેશજીના લગ્ન પહેલા કરાવ્યા.
જયારે કાર્તિકેયજી પરત ફર્યા ત્યારે તેમને આ વાતની જાણ થઈ અને તેઓ અત્યંત દુઃખી થઈ ક્રૌંચ પર્વત પર નિવાસ કરવા ચાલ્યા ગયા. ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીએ તેમને મનાવવા અનેક પ્રયત્નો કર્યા, પરંતુ તેઓ પાછા ન ફર્યા. અંતે માતા પાર્વતી અને ભગવાન શિવ સ્વયં ક્રૌંચ પર્વત પર પહોંચ્યા.
કાર્તિકેયજી પોતાના માતા-પિતાના આગમનની જાણ થતાં વધુ દૂર ચાલી ગયા. ત્યારે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી એ જ સ્થળે દિવ્ય જ્યોતિરૂપે પ્રગટ થયા અને ત્યાં મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગની સ્થાપના થઈ. ત્યારથી આ સ્થાન વિશ્વભરમાં અતિ પવિત્ર શિવધામ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગનું ધાર્મિક મહત્વ
શ્રી મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગને મોક્ષદાયક તીર્થ માનવામાં આવે છે. અહીં ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના સંયુક્ત આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે. ભક્તો માનતા હોય છે કે અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરવાથી જીવનના દુઃખો, અવરોધો અને પાપોનો નાશ થાય છે.
આ તીર્થ શૈવ અને શક્તિ ઉપાસકો માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. મલ્લિકાર્જુન મંદિર ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક હોવા ઉપરાંત ૧૮ શક્તિપીઠોમાં પણ ગણાય છે, કારણ કે અહીં માતા ભ્રમરાંબા દેવીનું શક્તિપીઠ આવેલું છે.
મલ્લિકાર્જુન મંદિરનું સ્વરૂપ
શ્રીશૈલમનું મલ્લિકાર્જુન મંદિર દ્રવિડ સ્થાપત્ય શૈલીનું અદભુત ઉદાહરણ છે. મંદિરની ભવ્ય કોતરણી, ગર્ભગૃહ અને વિશાળ પરિસર ભક્તોને આધ્યાત્મિક શાંતિનો અનુભવ કરાવે છે.
મંદિરની આસપાસ પર્વતો, જંગલો અને કૃષ્ણા નદીનું મનોહર દૃશ્ય આ તીર્થને વધુ પવિત્ર અને આકર્ષક બનાવે છે.
મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ સાથે જોડાયેલા મુખ્ય સ્થળો
શ્રી મલ્લિકાર્જુન તીર્થક્ષેત્રની આસપાસ અનેક પવિત્ર સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં ભ્રમરાંબા દેવી મંદિર, પાતાળગંગા, શિખરેશ્વર મંદિર, હાટકેશ્વર મંદિર અને એકમ્મા દેવી મંદિર વિશેષ પ્રસિદ્ધ છે.
મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ મંત્ર
ભગવાન મલ્લિકાર્જુનની કૃપા મેળવવા માટે ભક્તો નીચેના મંત્રનો જાપ કરે છે:
“ૐ મલ્લિકાર્જુનાય નમઃ”
“ૐ નમઃ શિવાય”
મલ્લિકાર્જુન સાથે જોડાયેલા તહેવારો
મહાશિવરાત્રી, શ્રાવણ માસ, કાર્તિક પૂર્ણિમા અને નવરાત્રી દરમિયાન મલ્લિકાર્જુન મંદિરમાં વિશેષ પૂજા અને મહોત્સવો યોજાય છે. આ સમયે લાખો ભક્તો શ્રીશૈલમમાં ભગવાન શિવના દર્શન કરવા આવે છે.