કાશી વિશ્વનાથ જ્યોતિર્લિંગ
ભગવાન શિવના દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગોમાં સાતમું જ્યોતિર્લિંગ શ્રી કાશી વિશ્વનાથ તરીકે વિશ્વવિખ્યાત છે. ઉત્તર પ્રદેશના પવિત્ર વારાણસી શહેરમાં ગંગા નદીના કિનારે સ્થિત આ દિવ્ય ધામ કરોડો ભક્તોની આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. કાશીને પ્રાચીન સમયમાં “અવિમુક્ત ક્ષેત્ર”, “આનંદવન” અને “મોક્ષની નગરી” તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. માન્યતા છે કે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી સ્વયં અહીં નિવાસ કરે છે અને આ નગરી પર તેમની વિશેષ કૃપા વરસે છે.
કાશી વિશ્વનાથ મંદિર માત્ર એક ધાર્મિક સ્થળ નથી, પરંતુ આધ્યાત્મિક ઊર્જાનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. હિંદુ ધર્મમાં માન્યતા છે કે કાશીમાં અંતિમ શ્વાસ લેવાથી આત્માને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે. ભગવાન વિશ્વનાથના દર્શનથી જીવનના પાપો નષ્ટ થાય છે અને ભક્તને આધ્યાત્મિક શાંતિ મળે છે.
કાશીનું ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વ
વારાણસી વિશ્વના સૌથી પ્રાચીન જીવંત શહેરોમાંનું એક ગણાય છે. ગંગા તટ પર આવેલ આ પવિત્ર નગરી હજારો વર્ષોથી ઋષિ-મુનિઓ, સંતો અને યોગીઓની તપોભૂમિ રહી છે. કાશી વિશ્વનાથ મંદિરની આસપાસ આવેલા દશાશ્વમેધ ઘાટ, મણિકર્ણિકા ઘાટ અને અન્નપૂર્ણા મંદિર જેવા પવિત્ર સ્થળો યાત્રાળુઓ માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.
શિવપુરાણ મુજબ ભગવાન શિવે કાશીને પોતાનું પ્રિય ધામ ગણાવ્યું છે. માન્યતા અનુસાર પ્રલયકાળમાં પણ ભગવાન શિવ કાશીને પોતાના ત્રિશૂલ પર ધારણ કરીને સુરક્ષિત રાખે છે.
કાશી વિશ્વનાથ જ્યોતિર્લિંગની પ્રાકટ્ય કથા
પુરાણોમાં વર્ણવેલી કથા અનુસાર, નિરાકાર પરબ્રહ્મે સૃષ્ટિની રચના માટે પોતાને શિવ અને શક્તિ સ્વરૂપે પ્રગટ કર્યા. ત્યારબાદ ભગવાન શિવે એક દિવ્ય અને અલૌકિક નગરીનું સર્જન કર્યું, જેને પંચક્રોશી કાશી તરીકે ઓળખવામાં આવી. આ નગરીમાં ભગવાન વિષ્ણુએ દીર્ઘકાળ સુધી તપ કર્યું.
ભગવાન વિષ્ણુના કાનમાંથી એક દિવ્ય મણિ ધરતી પર પડી, અને તે સ્થાન “મણિકર્ણિકા તીર્થ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. ભગવાન શિવે સમગ્ર જગતના કલ્યાણ માટે કાશીને પૃથ્વી પર સ્થાપિત કરી અને પોતે વિશ્વેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે અહીં નિવાસ કર્યો.
શિવપુરાણમાં કાશીને એવી નગરી કહેવામાં આવી છે જ્યાં ભગવાન શિવ પોતે ભક્તોના કાનમાં તારક મંત્ર સંભળાવી તેમને જન્મ-મરણના બંધનમાંથી મુક્ત કરે છે.
કાશી વિશ્વનાથ મંદિરનું સ્થાપત્ય
કાશી વિશ્વનાથ મંદિરનું વર્તમાન નિર્માણ અહિલ્યાબાઈ હોળકરે 18મી સદીમાં કરાવ્યું હતું. મંદિરનો સોનાનો ગુંબજ વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. મંદિર પરિસરમાં ભગવાન વિશ્વનાથ ઉપરાંત અનેક દેવ-દેવીઓના મંદિરો આવેલા છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં કાશી વિશ્વનાથ કોરિડોરના નિર્માણથી મંદિર વધુ ભવ્ય અને સુવ્યવસ્થિત બન્યું છે, જેના કારણે ભક્તોને ગંગા ઘાટથી સીધો મંદિર સુધીનો માર્ગ ઉપલબ્ધ થયો છે.
કાશી વિશ્વનાથમાં થતી મુખ્ય આરતી
કાશી વિશ્વનાથ મંદિરમાં દરરોજ મંગળ આરતી, ભોગ આરતી, સંધ્યા આરતી અને શૃંગાર આરતી થાય છે. ગંગા આરતીનો દિવ્ય નજારો વિશ્વભરના યાત્રાળુઓને આકર્ષે છે.
કાશી વિશ્વનાથ સાથે જોડાયેલા મુખ્ય તીર્થસ્થળો
કાશી વિશ્વનાથ ધામની આસપાસ અનેક પવિત્ર સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં કાલભૈરવ મંદિર, અન્નપૂર્ણા મંદિર, દુર્ગાકુંડ મંદિર, તુલસી માનસ મંદિર, ભારત માતા મંદિર અને મણિકર્ણિકા ઘાટનું વિશેષ મહત્વ છે.
કાશી વિશ્વનાથ મંત્ર
ભગવાન વિશ્વનાથની કૃપા મેળવવા માટે ભક્તો નીચેના મંત્રનો જાપ કરે છે:
“ૐ નમઃ શિવાય”
“ૐ વિશ્વનાથાય નમઃ”
કાશી વિશ્વનાથ યાત્રાનું મહત્વ
કાશી વિશ્વનાથ યાત્રા હિંદુ ધર્મની સૌથી પવિત્ર યાત્રાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે. ગંગાસ્નાન, જ્યોતિર્લિંગ દર્શન અને પૂજન દ્વારા ભક્ત આત્મિક શુદ્ધિનો અનુભવ કરે છે. શ્રાવણ માસ, મહાશિવરાત્રી અને દેવ દીપાવલી દરમિયાન અહીં વિશેષ ભીડ રહે છે.