દેવી સીતાનો પરિચય
દેવી સીતા, જેમને સામાન્ય રીતે માતા સીતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, હિંદુ ધર્મના મહાન ગ્રંથ રામાયણ અને શ્રી રામચરિતમાનસની મુખ્ય નાયિકા છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર જ્યારે ભગવાન શ્રી હરિ વિષ્ણુએ ત્રેતાયુગમાં ભગવાન શ્રીરામ તરીકે અવતાર ધારણ કર્યો હતો, ત્યારે દેવી લક્ષ્મીએ માતા સીતાના રૂપમાં પૃથ્વી પર અવતરણ કર્યું હતું. તેઓ ભગવાન શ્રીરામની ધર્મપત્ની અને આદર્શ નારીત્વનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. રાજા જનકની પુત્રી હોવાથી તેમને જાનકી, જનકાત્મજા અને જનકસુતા જેવા નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. માતા સીતા પ્રેમ, પવિત્રતા, ત્યાગ અને ધર્મનિષ્ઠાનું જીવંત પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
દેવી સીતાની ઉત્પત્તિ કથા
રામાયણ અનુસાર એક વખત મિથિલા રાજ્યમાં ભયાનક અકાળ પડ્યો હતો. પ્રજાને દુઃખમાંથી બચાવવા માટે રાજા જનકે ઋષિઓની સલાહ મુજબ યજ્ઞ અને વૈદિક અનુષ્ઠાનોનું આયોજન કર્યું અને પોતે ખેતરમાં હળ ચલાવવાનું શરૂ કર્યું. ખેતર જોતાં સમયે હળ જમીનમાં દટાયેલી એક સુવર્ણ પેટીમાં અટકી ગયું. રાજા જનકે જ્યારે તે પેટી ખોલી ત્યારે તેમાં એક સુંદર કન્યા જોવા મળી. ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્યના માર્ગદર્શન હેઠળ રાણી સુનયનાએ તે બાળાનું લાલન-પાલન કર્યું. જમીનમાંથી પ્રગટ થવાને કારણે માતા સીતાને ભૂમિપુત્રી અને ભૂસુતા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
હિંદુ પંચાંગ મુજબ માતા સીતાનો જન્મ વૈશાખ શુક્લ નવમીના દિવસે મિથિલામાં થયો હતો, જે આજના સમયમાં બિહારના સીતામઢી વિસ્તાર સાથે જોડાય છે. તેમના જન્મને દિવ્ય અને ચમત્કારિક માનવામાં આવે છે.
અદ્ભુત રામાયણમાં સીતાજીની જન્મકથા
અદ્ભુત રામાયણમાં માતા સીતાની જન્મકથા અલગ રીતે વર્ણવવામાં આવી છે. કથાનુસાર ગૃત્સમદ નામના મહાન ઋષિ દેવી લક્ષ્મીને પોતાની પુત્રી તરીકે મેળવવા માટે કઠિન તપ કરી રહ્યા હતા. એક દિવસ ઋષિની ગેરહાજરીમાં રાવણે તેમના આશ્રમ પર હુમલો કર્યો અને ઋષિઓના રક્તથી ભરેલો કલશ લઈને લંકામાં આવ્યો. બાદમાં રાવણની પત્ની મંદોદરીએ જિજ્ઞાસાથી તે કલશ ખોલ્યો અને તેમાં રહેલું રક્ત પી લીધું, જેના કારણે તે ગર્ભવતી બની. ભયના કારણે મંદોદરીએ જન્મેલી બાળાને મિથિલાની ધરતીમાં છુપાવી દીધી. કથાનુસાર તે જ બાળા પછી માતા સીતાના રૂપમાં રાજા જનકને પ્રાપ્ત થઈ.
દેવી સીતાનું કુટુંબ વર્ણન
રાજા શીલધ્વજ જનક માતા સીતાના પિતા અને દેવી સુનયના તેમની માતા હતાં. સીતાજીની ત્રણ બહેનો હતી જેમના નામ ઉર્મિલા, માંડવી અને શ્રુતિકીર્તિ હતાં. માતા સીતાનું લગ્ન ભગવાન શ્રીરામ સાથે થયું હતું અને તેમને લવ તથા કુશ નામના બે પુત્રો હતાં. રાજા જનકે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે જે વિરપુરુષ ભગવાન શિવના મહાન ધનુષ્ય પર પ્રત્યંચા ચડાવશે, તેની સાથે જ સીતાજીનું વિવાહ કરવામાં આવશે. અનેક રાજાઓ આ કાર્યમાં નિષ્ફળ રહ્યા, પરંતુ ભગવાન શ્રીરામે સરળતાથી તે ધનુષ્ય તોડી માતા સીતાનો સ્વયંવર જીત્યો.
સીતાજી અને શ્રીરામના લગ્ન પછી તેમની બહેનોના લગ્ન પણ શ્રીરામના ભાઈઓ સાથે થયા. ઉર્મિલાનું લગ્ન લક્ષ્મણ સાથે, માંડવીનું ભરત સાથે અને શ્રુતિકીર્તિનું શત્રુઘ્ન સાથે થયું હતું. આ ચારેય દંપતિ આદર્શ પરિવાર અને સંસ્કારનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
દેવી સીતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ
માતા સીતાનું સ્વરૂપ અત્યંત શાંત, સૌમ્ય અને કરુણાભર્યું દર્શાવવામાં આવે છે. તેઓ સુવર્ણ આભૂષણોથી શોભિત અને દિવ્ય વસ્ત્રોમાં સજ્જ દર્શાવવામાં આવે છે. તેમના એક હાથમાં વરદ મુદ્રા અને બીજા હાથમાં અભય મુદ્રા દર્શાવવામાં આવે છે. તેમનું સ્વરૂપ દેવી લક્ષ્મી સમાન માનવામાં આવે છે. ઘણી મૂર્તિઓ અને ચિત્રોમાં તેઓ ભગવાન શ્રીરામ સાથે દિવ્ય સિંહાસન પર વિરાજમાન જોવા મળે છે.
દેવી સીતાના મંત્રો
માતા સીતાની કૃપા મેળવવા માટે ભક્તો વિવિધ મંત્રોનો જાપ કરે છે. સૌથી લોકપ્રિય સામાન્ય મંત્ર નીચે મુજબ છે:
શ્રી જાનકી રામાભ્યાં નમઃ।
માતા સીતાનો મૂળ મંત્ર:
શ્રી સીતાયૈ નમઃ।
દેવી સીતા ગાયત્રી મંત્ર:
ૐ જનકાય વિદ્મહે રામ પ્રિયાય ધીમહિ।
તન્નો સીતા પ્રચોદયાત્॥
આ મંત્રોના નિયમિત જાપથી મનની શાંતિ, પારિવારિક સુખ અને આધ્યાત્મિક શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે એવી માન્યતા છે.
દેવી સીતાથી જોડાયેલા તહેવારો
માતા સીતાથી જોડાયેલ મુખ્ય તહેવારમાં સીતા નવમીનું વિશેષ મહત્વ છે. આ દિવસે ભક્તો માતા સીતાની વિશેષ પૂજા કરે છે અને તેમના આદર્શ જીવનમાંથી પ્રેરણા લે છે. સીતા નવમી ખાસ કરીને લગ્નજીવનના સુખ, પરિવારની સમૃદ્ધિ અને સંતાન સુખ માટે શુભ માનવામાં આવે છે.
દેવી સીતાના પ્રસિદ્ધ મંદિરો
ભારત અને નેપાળમાં માતા સીતાના અનેક પ્રસિદ્ધ મંદિરો આવેલાં છે. અયોધ્યાનું સીતા રસોઈ અને કનક ભવન, વારાણસીનું સીતા મંદિર, ચિત્રકૂટનું જાનકી કુંડ, સીતામઢીનું સીતા સમાહિત સ્થળ, નાસિકનું સીતા હરણ સ્થળ, કરનાલનું સીતા માઈ મંદિર અને નેપાળનું જાનકી મંદિર ખૂબ પ્રસિદ્ધ ધાર્મિક સ્થળો છે. શ્રીલંકાની અશોક વાટિકા પણ માતા સીતાની કથાઓ સાથે જોડાયેલું પવિત્ર સ્થાન માનવામાં આવે છે.